Szparag lekarski Asparagus officinalis

Szparag lekarski (Asparagus officinalis L.) – gatunek byliny z rodziny szparagowatych. Występuje naturalnie w obszarze śródziemnomorskim i na terenach przyległych. Jest jedynym jadalnym przedstawicielem rodzaju szparag (Asparagus) i jako roślina uprawna rozpowszechniony został na całym świecie, z największym obecnie ośrodkiem produkcji w Chinach. Jest warzywem cenionym ze względu na walory smakowe i lekkostrawność, przy czym jadalne są młode pędy zwane zwyczajowo szparagami lub wypustkami szparagów. W ofercie handlowej obecne są białe i zielone wypustki, które mimo różnic są pędami tego samego gatunku. Różna barwa wypustek wynika z różnego sposobu uprawy – zielone wypustki wyrastają nad powierzchnię gruntu, a białe rosną przysypane ziemią. Szparag lekarski stosowany jest także jako roślina ozdobna i lecznicza, choć w Polsce od wielu lat nie jest jednak umieszczany w oficjalnym wykazie roślin leczniczych. Według medycyny ludowej oraz wzmianek w literaturze pięknej bywają uważane za afrodyzjak. Współczesne badania potwierdziły jego działanie moczopędne, ułatwiające defekację, hipotensyjne (tj. obniżające nadciśnienie tętnicze – dzięki poprawie stosunku jonów potasu do sodu), a także dużą zawartość witamin, soli mineralnych i przeciwutleniaczy.

Kwiaty zwisające, drobne (do 4-6 mm długości), dzwonkowate, żółtawe lub jasnozielone. Wyrastają pojedynczo lub po 2-3 z rozgałęzień w górnej części pędu. Osadzone są na cienkich szypułkach, długich zwykle na 10-20 mm, z kolankiem w połowie długości. Kwiaty męskie i żeńskie zwykle tworzą się na różnych roślinach (gatunek dwupienny), choć zdarzają się i kwiaty obupłciowe. Sześć listków okwiatu zrośniętych jest u nasady, końce mają lekko zaokrąglone. Do okwiatu od wewnątrz przyrośnięte są w dolnej części listków nitki sześciu pręcików. Nitki te osiągają podobną długość jak podługowate, pomarańczowe pylniki. W kwiatach męskich słupek jest zmarniały, w kwiatach żeńskich – pręciki, a poza tym okwiat jest krótszy. Słupek jest 3-komorowy, z 3-dzielnym znamieniem. Owoc kulista jagoda o średnicy 6-10 mm, po dojrzeniu czerwona. W trzech komorach nasiennych zawiera zwykle sześć nasion. U nasady jagody utrzymują się listki okwiatu. ; Nasiono: Niemal kuliste, czarne, o matowej, pomarszczonej powierzchni. W 1 g nasion znajduje się 35-60 sztuk.

Biologia i występowanie


W Polsce dziko rośnie w południowej części kraju, na północy prawdopodobnie tylko zdziczały z dawnych upraw. Stanowiska dzikie trudno odróżnić od zdziczałych ze względu na łatwość rozsiewania się z nasion. Obecnie rozpowszechniony niemal w całym kraju, szczególnie częsty na niżu na zachód od linii Wrocław-Płock-Gdańsk. Rzadko rośnie w górach i niektórych obszarach Polski północno-wschodniej i wschodniej. Zasięg obejmuje środkową i południową Europę (na północ po Danię i południową Szwecję), północną Afrykę i zachodnią oraz środkową Azję (po Mongolię i chiński region autonomiczny Sinciang na wschodzie). Zdziczały w rejonie upraw na różnych obszarach o klimacie umiarkowanym, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w Australii i Nowej Zelandii, w południowej części Ameryki Południowej, na wyspach Galapagos oraz w północnej Europie, w tym na wyspach brytyjskich.



Roślina jest zasobna w czynne biologicznie związki. Korzenie i kłącza zawierają asparaginę, saponiny sterydowe (pochodne sarsasapogeniny i diosgeniny), kumarynę, koniferynę, wanilinę, rutynę, nietypowe węglowodany (fruktany podobne do inuliny) z udziałem do 3,1%, olejki lotne, karotenoidy (fizaminę, kapsantynę) i aminokwasy. W zielu stwierdzono m.in. glikozyd koniferynę, kwas chelidonowy, saponiny oraz znaczne ilości aminokwasu asparaginy wraz z tyrozyną, argininą i metylosulfoniową pochodną metioniny. W owocach wyodrębniono m.in. kapsantynę, fizaminę i znikome ilości alkaloidów. Według niektórych źródeł owoce z powodu zawartości saponin mogą mieć działanie toksyczne po spożyciu.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-11-05 03:34:10]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=50790878. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Family Planning. [dostęp 30 czerwca2008].
  • Mikołaj Knaflewski: Uprawa szparagów coraz bardziej atrakcyjna (pol.). Hasło Ogrodnicze, 2000. [dostęp 27 czerwca 2008].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-12].
  • B. Balicka, Z. Górnicka-Kaczorowska: Łaskawe ziele – mity, symbolika i fakty. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003. ISBN 83-7377-033-X.
  • Barbara Balcer i Jacek Drobnik: Lecznicze rośliny naczyniowe w Farmakopei polskiej IV, V i VI (pol.). Ann. Acad. Med. Siles. 60, 6, 2006. [dostęp 24 czerwca 2008].
  • Zbigniew (red.) Borna: Szczegółowa uprawa warzyw. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973.
  • Aleksander Łukasiewicz: Krajowe byliny ozdobne. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956.
  • Jang D.S., Cuendet M., Fong H.H., Pezzuto J.M., Kinghorn A.D.: Constituents of Asparagus officinalis evaluated for inhibitory activity against cyclooxygenase-2 (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Jerzy Szwejda: Co zagraża plantacji szparagów? (pol.). Hasło Ogrodnicze, 2000. [dostęp 12 sierpnia 2008].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-6-9.
  • Jonathan Roberts: Powab jabłka. Fascynujące dzieje owoców i warzyw. Warszawa: Świat Książki, 2003. ISBN 83-7311-783-0.
  • Walenty Babilas, Franciszek Kagan, Krzysztof Piekarczyk: Poradnik ochrony roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982.
  • Marian Gapiński (red.): Warzywa mało znane i zapomniane : [praca zbiorowa]. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1993, s. 155-158. ISBN 83-09-01603-4.
  • Chin C.K., Garrison S.A.: Functional Elements From Asparagus For Human Health (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Royal Botanic Garden Edinburgh: Asparagus officinalis (ang.). Flora Europaea. [dostęp 24 czerwca 2008].
  • Lityński M., Nieć H.: Warzywnictwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977, s. 208-214.
  • Zalecenia uprawowe (pol.). Polski Związek Producentów Szparaga. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • World Asparagus Situation & Outlook (ang.). United States Department of Agriculture Foreign Agricultural Service, 2005. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985. ISBN 83-09-00682-9.
  • Richer C., Decker N., Belin J., Imbs JL., Montastruc JL., Giudicelli JF. Odorous urine in man after asparagus.. „Br J Clin Pharmacol”. May;27. 5, s. 640-1, 1989. PMID: 2757887. 
  • Agnieszka Kręglicka: Szparagi (pol.). Gazeta.pl Kuchnia, 2001. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 614. ISBN 978-83-200-5311-1.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Amrit Pal Singh i A.S.Sandhu: Distribution of Steroid like Compounds in Plant Flora (ang.). Ethnobotanical Leaflets, 2003. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Asparagus officinalis L. (ang.). GRIN Taxonomy for Plants. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Leonidas Świejkowski: Klucz do oznaczania polskich roślin leczniczych i przemysłowych. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1952.
  • Meer man(s) met asperges (niderl.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001. ISBN 83-7255-326-2.
  • Asparagus – Clinical Overview (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • B.M. Korszikow: Lecznicze właściwości roślin uprawnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991. ISBN 83-09-01439-2.
  • Mitchell SC., Waring RH., Land D., Thorpe WV. Odorous urine following asparagus ingestion in man.. „Experientia”. Apr 15;43. 4, s. 382-3, 1987. PMID: 3569485. 
  • Alina Kałużewicz: Szparagowa Konferencja Prasowa (pol.). Hasło Ogrodnicze. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • Frank Massholder: Szparagi (pol.). pl.foodlexicon. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Stowarzyszenie "Dziennikarze dla Zdrowia": Stomia (przetoka) (pol.). biomedical.pl, 2007. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008. ISBN 83-60466-51-3.
  • Oliwka: Wykwintne szparagi (pol.). Chwila dla Ciebie, 2007. [dostęp 27 czerwca 2008].
  • Paweł Grzybowski: Szparagowe żniwa rozpoczęte! (pol.). Biznes Poznański, 2005. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • USDA Nutrient database (ang.). [dostęp 28 czerwca 2008].
  • Michael Tierra: A Botanical Approach to the Treatment of Cancer (ang.). Planetherbs. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Józef Mądalski: Atlas flory polskiej i ziem ościennych. Tom II, zeszyt 5. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN, 1990. ISBN 83-01-08658-0.
  • Lison M., Blondheim SH., Melmed RN. A polymorphism of the ability to smell urinary metabolites of asparagus.. „Br Med J”. 281. 6256, s. 1676-8, 1981. PMID: 7448566. 
  • Asparagus (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Waring RH., Mitchell SC., Fenwick GR. The chemical nature of the urinary odour produced by man after asparagus ingestion.. „Xenobiotica”. Nov;17. 11, s. 1363-71, 1988. PMID: 3433805. 
  • John Heinerman: Heinerman's New Encyclopedia of Fruits & Vegetables. West Nyack, NY: Parker, 1995. ISBN 0-13-209222-0.
  • Yakubu M.T.,Akanji M.A,Oladiji A.T.. Male Sexual Dysfunction and Methods used in Assessing Medicinal Plants with Aphrodisiac Potentials. „Pharmacognosy Reviews”. 1 January-May, 2007. 
  • Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico, 1995. ISBN 83-7073-080-9.
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina ozdobna
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki żółte
barwa kwiatów płatki zielone
barwa kwiatów płatki pomarańczowe
kształt korony kwiaty zwisające
liczba płatków płatków sześć i więcej
symetria kwiatu symetria dzwonkowata
kolor owoców czarne
kolor owoców czerwone
rodzaj owoców jagoda
rodzaj owoców kuliste
powierzchnia owocu pomarszczona