Szczwół plamisty Conium maculatum

Szczwół plamisty (Conium maculatum L.) – gatunek trującej rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.). Nazwy potoczne: pietrasznik plamisty, psia pietruszka, świńska wesz, weszka, szaleń plamisty i inne.

Liście nagie, trzykrotnie pierzaste, o wcinanych, jajowato-lancetowatych odcinkach. Kwiaty kwiaty białe, o niewyraźnym brzegu kielicha, zebrane w 15 cm baldachy o 5-18 szypułkach. Pokrywy (w liczbie 3-5) i pokrywki niepodzielone. Pokrój w pierwszym roku powstaje odziomkowa rozeta liści, w drugim pęd kwiatostanowy. Ziele oraz korzeń rośliny roztarte w dłoni wydzielają bardzo nieprzyjemny, intensywny zapach, określany mianem "mysiego" lub piżma. Łodyga o wysokości do 1,8 m, silnie rozgałęziona, o barwie sinozielonej z czerwonobordowymi, podłużnymi plamami (stąd nazwa gatunkowa). Jest dęta, tylko w węzłach pełna, sztywna, wyprostowana, delikatnie bruzdkowana. Owoc jajowata rozłupnia, ciemnobrązowa, o pełnych żebrach bez smug.

Biologia i występowanie


Występuje w północnej Afryce, w zachodniej Azji (sięgając po pod zachodnie krańce Chin i Indii) oraz w niemal całej Europie bez jej północnych krańców. Jako gatunek zawleczony i zdziczały występuje w południowej Afryce, w Australii i na wyspach Oceanii, w Ameryce Północnej, Środkowej i Południowej. W polskiej florze jest archeofitem dość pospolicie występującym na całym obszarze kraju.

Roślina dwuletnia, hemikryptofit. Typowa roślina ruderalna, rośnie w ogrodach, przy drogach, rowach, na brzegach lasów. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Artemisetalia, Ass. Lamio albi-Conietum.
Skład chemiczny: alkaloidy, pochodne pirydynowe: koniina (2-propylopiperydyna), γ-koniceina, konhydryna, metylokoniina oraz inne; flawonidy: diosmina, niewielkie ilości olejku eterycznego. Zawartość alkaloidów najwyższa jest w porze kwitnienia i dojrzewania nasion. W liściach i łodydze wynosi 0,2%, w dojrzałych owocach 0,7-1,3%, w korzeniach 0,02-0,05%.
Roślina trująca: Razem z rośliną o nazwie szalej jadowity (Cicuta virosa L.) stanowią najbardziej trujące rośliny z rodziny selerowatych. Korzenie są najbardziej trujące wczesną wiosną, później bardziej toksyczny jest pęd nadziemny. Działanie toksyczne polega na początkowym pobudzeniu, a potem porażeniu wegetatywnych zwojów nerwowych obwodowych, poza tym poraża zakończenia nerwów ruchowych podobnie do kurary. Prawdopodobieństwo zatrucia związane jest z podobieństwem jednorocznej różyczki liści do pietruszki i pasternaku, wyraźnie inny jest jedynie zapach. Bywa też mylona z korzeniem chrzanu. Przypuszcza się, że ta roślina posłużyła do wykonania kary śmierci na Sokratesie. W starożytności ogólna łacińska nazwa cicuta dotyczyła m.
in. również tej rośliny, a dopiero od czasów Linneusza odnosiła się jedynie do cykuty (szalej jadowity). Popularne stwierdzenie w tradycji literackiej, że Sokrates został otruty cykutą, jest najprawdopodobniej błędne w świetle dzisiejszej nomenklatury. Szczwół jest też trujący dla zwierząt. Dawka śmiertelna dla koni wynosi ok. 2 kg rośliny, dla bydła ok. 4,5 kg. Młode zwierzęta są mniej wrażliwe niż dorosłe. Sucha roślina jest mniej toksyczna. Toksyczność jej zwiększa się po deszczach oraz w okresach chłodów. Objawami zatrucia są osłabienie, utrata wrażliwości na bodźce, w końcowym etapie następuje porażenie i śmierć z objawami uduszenia. Obserwuje się także skurcze i drżenie mięśni, obniżenie temperatury. W leczeniu stosuje się płukanie żołądka, podawanie środków przeczyszczających, absorbujących, pobudzających i wzmacniających. Podawany jest też 2% roztwór taniny lub odwar z kory dębowej.


Dawniej medycyna ludowa wykorzystywała tę roślinę jako środek przeciwbólowy, rozkurczowy i znieczulający. Surowcem zielarskim było ziele szczwołu – Herbe Conii. Obecnie zarzucony ze względu na właściwości trujące.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 20:25:26]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=52302749. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  • Maria Grynia: Trujące i szkodliwe rośliny łąk i pastwisk. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Conium maculatum (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 9 grudnia 2008].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  • Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  • Jan Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: PWRiL, 1982. ISBN 83-200-2415-3.
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina użytkowa
forma życiowa wg Raunkiæra hemikryptofit
forma życiowa wg Raunkiæra terofit
system korzeniowy Główny (palowy) wrzecionowaty
system korzeniowy Korzeń białawy
barwa kwiatów płatki białe
typ kielicha niewyraźny
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
korona kwiatu i typ kwiatostanu baldachy
korona kwiatu i typ kwiatostanu baldaszek
korona kwiatu i typ kwiatostanu nierówna długość szypuł
obecność miodników tak
obecność miodników Krążek miodnikowy spłaszczony
kształt blaszki liście trójkątne
kształt blaszki nagie
kształt blaszki jajowato-lancetowate
kształt blaszki jajowato-trójkątne
kształt blaszki odcinki jajowato-lancetowate
kształt blaszki odcinki wcinane
ogonek liściowy obły (walcowaty)
ogonek liściowy pusty
liście przykwiatowe pokrywy
liście przykwiatowe pokrywki
liście przykwiatowe pokrywy i pokrywki niepodzielone
szczyt zaostrzony
szczyt tępawy
typ liści 2-4 pierzasto-złożony
ulistnienie ogonek liściowy obecny
ulistnienie wcinane (wrębne, sieczne i klapowane)
unerwienie pierzaste
kolor owoców brunatne
rodzaj owoców rozłupnia
rodzaj owoców jajowate
powierzchnia owocu żeberkowana
powierzchnia łodygi purpurowo plamista
powierzchnia łodygi brudnoczerwono plamista
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi szarawozielona
wygląd łodygi prosta
wygląd łodygi dęta
wygląd łodygi purpurowo nabiegła
wygląd łodygi sinozielona
wygląd łodygi w węzłach pełna, sztywna
wygląd łodygi delikatnie bruzdkowana
szacowana wysokość łodygi od pasa do wysokości człowieka (100 < x < 200 cm)
zapach łodygi zapach nieprzyjemny
zapach łodygi intensywny
pora kwitnienia czerwiec
pora kwitnienia lipiec
pora kwitnienia sierpień
pora kwitnienia wrzesień
siedlisko Ogrody i parki
siedlisko Tereny ruderalne. Siedliska antropogeniczne
siedlisko Pobocza dróg, ścieżki
siedlisko zarośla
siedlisko ugory
gatunek charakterystyczny dla Artemisietalia vulgaris Lohm. in R.Tx. 1947 wybitnie nitrofilne zbiorowiska ruderalne stanowisk zasobniejszych w próchnicę