Moczarka kanadyjska Elodea canadensis

Moczarka kanadyjska (Elodea canadensis Michx.) – gatunek typowy rodzaju moczarka, należącego do rodziny żabiściekowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, skąd w XIX wieku został zawleczony do wód większej części Europy i innych części świata. W początkowym okresie inwazji gatunek ten nazywany był "zarazą wodną" z powodu problemów powodowanych w żegludze i rybołówstwie. Z czasem uciążliwości związane z jego obecnością w wodach europejskich się zmniejszyły. We florze Polski gatunek ma status inwazyjnego kenofita (agriofita). W klasyfikacji roślin wodnych roślina ta zaliczana jest do elodeidów. Rozmnaża się głównie wegetatywnie, a na obszarach, gdzie została zawleczona – wyłącznie w ten sposób. W Europie Środkowej występują wyłącznie osobniki wytwarzające kwiaty żeńskie. Znaczenie ekonomiczne tego gatunku jest niewielkie, a zwalczanie w miejscach masowego występowania – bardzo kłopotliwe.

Liście po trzy w okółku (rzadziej 4 lub 5), w dolnej części pędu czasem po 2 (naprzeciwległe). Następujące po sobie okółki skręcone są względem siebie o 60°. Liście mają od 6 do 13 mm długości (rzadko do 17 mm) i szerokość od 1 do 5 mm, kształtu podłużnie jajowatego lub równowąsko-lancetowatego (zwłaszcza na roślinach męskich liście są wyciągnięte i wąskie), ku szczytowi zwężone i zaostrzone lub tępe. Na brzegu są drobno ząbkowane (ząbki jednokomórkowe). Liście są płasko rozpostarte lub podgięte. U nasady liści występują dwie całobrzegie łuski śródpochwowe. Kwiaty drobne, rozdzielnopłciowe (wówczas roślina dwupienna), bardzo rzadko obupłciowe. W Europie tworzy niemal wyłącznie kwiaty żeńskie, kwiaty męskie stwierdzano tylko w Szkocji i Irlandii. Na antypodach w Nowej Zelandii występują tylko rośliny żeńskie, w Australii – tylko męskie. Pokrój roślina korzeniąca się lub unosząca się w wodzie. Łodyga długa do 60 cm, rzadziej osiągająca nawet do 3 m długości, cienka, nitkowata, gładka i okrągła na przekroju, zwykle obficie rozgałęziona. Międzywęźla mają długość 3–7 mm. Dzięki kanałom powietrznym pędy unoszą się w wodzie, część jednak płoży się po dnie i zakorzenia. Owoce owalne jagody o średnicy ponad 6 mm, zawierające wrzecionowate nasiona o długości 4–5,7 mm. W Europie owoce nie były obserwowane.

Biologia i występowanie


Moczarka kanadyjska rośnie w wodach stojących i wolno płynących. Ma bardzo szeroką tolerancję ekologiczną wobec siedliska – występuje we wszystkich rodzajach wód, z wyjątkiem wód słonych i skrajnie ubogich w substancje organiczne oraz skrajnie dystroficznych. Zasiedla stoki jezior, dna stawów i głębszych rowów, rzeki i inne zbiorniki, także astatyczne. Rośnie zwykle do głębokości nieco ponad 2 m, choć obserwowana była w czystych wodach nawet na głębokości 10 m (na Nowej Zelandii). Najlepiej rośnie w wodach przezroczystych, żyznych, bogatych w wapń i potas (powyżej 3 mg/l tlenku potasu K2O). Nie toleruje silnego falowania. Ustępuje z wód przeżyźnionych, ale bardzo silnie rośnie w żyznym podłożu. W warunkach polskich pojezierzy nizinnych nieco częściej występuje na większej wysokości nad poziomem morza (mediana ok. 120 m n.p.m.) i o dłuższym czasie retencji (ok. dwóch lat).
Obok gałęzatki kłębiastej (Cladophora glomerata) jest jedynym gatunkiem rośliny utrzymującym się w intensywnie użytkowanych kanałach żeglugowych. Toleruje takie warunki ponieważ w miejscach takich rzadko lub wcale się nie korzeni, a powtarzające się uszkodzenia mechaniczne nie tylko przeżywa, ale wręcz umożliwiają one rozprzestrzenianie gatunku dzięki wysokiej zdolności do rozmnażania wegetatywnego.
Moczarka kanadyjska odgrywa dużą rolę w zarastaniu zbiorników, zwłaszcza w fazie początkowej. Zarosnąć może całe misy płytkich jezior i stawów, których zbiorniki w całości stanowi litoral. W mniejszym stopniu jej występowanie przyczynia się do wypłycania zbiorników ze względu na szybki rozkład produkowanej przez nią biomasy.

W Europie, na Nowej Zelandii i w Australii masowy rozwój moczarki ogranicza różnorodność miejscowej flory. Z inwazją moczarki w Europie wiązano ustępowanie m.in. przesiąkry okółkowej Hydrilla verticillata , jednak badania ekologiczne wskazują na nieco odrębne preferencje ekologiczne obu gatunków (moczarka preferuje wody bogatsze w fosforany, potas, sód i chlorki, z podłożem uboższym w materię organiczną). W obrębie naturalnego zasięgu notuje się z kolei ustępowanie moczarki z powodu inwazji gatunków europejskich – wywłócznika kłosowego Myriophyllum spicatum i przesiąkry okółkowej H. verticillata. W wielu miejscach w Europie moczarka kanadyjska ustępuje moczarce delikatnej (Elodea nuttallii), rozprzestrzeniającej się na tym kontynencie od połowy XX wieku. Przyczyną tego stanu rzeczy jest większa tolerancja moczarki delikatnej na zmiany warunków świetlnych oraz wzrost zawartości fosforanów w wodzie. Także gałęzatka kłębiasta (Cladophora glomerata) ogranicza wzrost moczarki z powodu skutecznej konkurencji o dwutlenek węgla i podnoszenia zasadowości wody.
Moczarka kanadyjska jest rośliną pokarmową ptaków wodno-błotnych, zwłaszcza kaczkowatych, dla bobrów i piżmaka. Skupienia moczarki stanowią siedlisko dla wielu wodnych bezkręgowców oraz schronienie dla małych ryb i płazów. Na moczarkach żerują m.in. błotniarki stawowe oraz gąsienice Acentria ephemerella – jedynego gatunku motyla, który w postaci imago żyje pod wodą. Ponieważ ulistnione pędy moczarki kanadyjskiej pozostają żywotne do późnej jesieni i nierzadko zimują – rośliny te ułatwiają przetrwanie tego okresu faunie peryfitonowej. Stwierdzono allelopatyczną aktywność moczarki ograniczającą tworzenie się biofilmu sinicowego, który mógłby ograniczać dostępność światła do liści moczarki.



Akwarystyka
Roślina zalecana do akwariów zimnowodnych, w których pozostaje zielona przez cały rok. Może być sadzona na dnie w piasku lub swobodnie pływać. Chętnie jest zjadana przez wiele ryb. Preferuje wodę twardą i nie za ciepłą (optymalna temperatura to 10-18°C). Skład chemiczny wody ma małe znaczenie. Zaleca się sadzenie w środkowej lub tylnej części akwarium, wśród roślin o szerokich liściach.
Ogrodnictwo
Roślina wskazana do uprawy w oczkach wodnych, ponieważ dobrze je natlenia, daje dobre schronienie dla drobnych ryb i bezkręgowców, intensywnie pobiera składniki odżywcze z wody, przez co hamuje rozwój glonów.
Rybactwo śródlądowe
Gatunek ceniony ze względu na silne wzbogacanie wody w tlen i jako substrat – miejsce składania ikry ryb. Z drugiej strony ze względu na silny przyrost biomasy wymaga kontroli i ograniczania liczebności w stawach rybnych, gdzie moczarka bywa szczególnie uciążliwa.
Rolnictwo
Ze względu na duży przyrost biomasy niekiedy używana jest na paszę dla świń i drobiu oraz nawóz zielony o wysokiej wartości nawozowej.
Biologiczne oczyszczanie wód
Moczarka kanadyjska dzięki szybkiemu tempu pobierania pierwiastków (zarówno z wody, jak i z osadów) i ich wysokiej akumulacji jest wykorzystywana w biologicznych oczyszczalniach ścieków. Ze względu na wymagania tlenowe i nietolerancję wysokiego stężenia azotu mineralnego i fosforu, stosowana jest, jednak w zakresie ograniczonym, do oczyszczania wód pościekowych lub jako uzupełnienie silnie rosnących helofitów. Dzięki tym właściwościom dawniej była też wykorzystywana w browarnictwie do zmiękczania wody – sadzona w ciekach wodnych doprowadzających wodę do browarów.
Ziołolecznictwo
Irokezi używali naparu z moczarki kanadyjskiej jako silnego środka wymiotnego.
Biomonitoring
Moczarka jest jednym z gatunków uwzględnianych w obliczaniu Makrofitowego Indeksu Rzecznego na potrzeby monitoringu jakości wód. Ma wartość L=5 wskazującą na niezbyt wysoką trofię siedliska i przeciętną wartość W=2 oznaczającą średnią tolerancję ekologiczną gatunku.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-01-21 08:28:09]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=51656144. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Elodea canadensis (ang.). W: Native Plants Database. Lady Bird Johnson Wildflowercenter [on-line]. The University of Texas at Austin. [dostęp 2011-01-04].
  • Podbielkowski Zbigniew, Tomaszewicz Henryk: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 196–197. ISBN 83-01-00566-1.
  • Bowmer K., Jacobs S.W.L., Sainty G.R.: Identification, Biology and Management of Elodea canadensis , Hydrocharitaceae (ang.). W: J. Aquat. Plant Manage. 33: 13-19 [on-line]. 1995. [dostęp 2011-01-04].
  • Szmeja Józef: Przewodnik do badań.... 2006, s. 17.
  • Earl J.S. Rook: Elodea canadensis Canadian Waterweed (ang.). W: Flora, fauna, earth, and sky... [on-line]. [dostęp 2011-01-04].
  • Ewa Pieczyńska. Effect of damage by the snail Lymnaea (Lymnaea) stagnalis (L.) on the growth of Elodea canadensis Michx.. „Aquatic Botany”. 75, 2, s. 137-145, 2003. DOI: 10.1016/S0304-3770(02)00170-5 (ang.). 
  • Krzysztof Pabis. Różnorodność i biologia motyli (Lepidoptera) związanych ze środowiskiem wodnym. „Kosmos”. 58, 1/2, s. 161–171, 2009. 
  • Clapham A.R., Tutin T.G., Warburg E.F.: Flora of the British Isles. Cambridge: University Press, 1962, s. 938.
  • Barrat-Segretain, Marie-Hélène. Growth of Elodea canadensis and Elodea nuttallii in monocultures and mixture under different light and nutrient conditions. „Archiv für Hydrobiologie”. 161, 1, s. 133 - 144, 2004. DOI: 10.1127/0003-9136/2004/0161-0133 (ang.). 
  • Kłosowski Stanisław: Hydrilla verticillata. W: Polska Czerwona Księga Roślin. Róża Kaźmierczakowa, Kazimierz Zarzycki (red.). Kraków: Polska Akademia Nauk, 2001, s. 398-400.
  • Simpson D.A.. Taxonomy of Elodea Michx in the British Isles. „Watsonia”. 16. s. 1-14 (ang.). 
  • Agnieszka Kolada, Sebastian Kutyła. Elodea canadensis (Michx.) in Polish lakes: a non-aggressive addition to native flora. „Biological Invasions”, 2016. DOI: 10.1007/s10530-016-1212-4 (ang.). 
  • Szmeja Józef: Przewodnik do badań.... 2006, s. 411.
  • Elodea canadensis Michx. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-26].
  • Zdzisław Kajak: Hydrobiologia-Limnologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 55. ISBN 83-01-12537-3.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-08].
  • Stephan Gollasch: Elodea canadensis (ang.). W: Delivering Alien Invasive Species Inventories for Europe [on-line]. 2006. [dostęp 2011-01-24].
  • Elodea canadensis (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-01-04].
  • Lewczuk Jerzy: Domowe akwarium słodkowodne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 129-130. ISBN 83-09-01309-4.
  • Podbielkowski Zbigniew, Tomaszewicz Henryk: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 293. ISBN 83-01-00566-1.
  • American Waterweed - A common native plant (ang.). W: Native Freshwater Plants [on-line]. Department of Ecology State of Washington. [dostęp 2011-01-04].
  • Elodea canadensis Michx. (ang.). W: Tropicos [on-line]. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2011-01-24].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 528-529. ISBN 83-01-14342-8.
  • Jadwiga Gawłowska: Marian Raciborski pionier idei ochrony przyrody w Polsce. Warszawa: Ochrona Przyrody w Polsce. Liga Ochrony Przyrody, 1983, s. 10.
  • Daniela Erhard, Elisabeth M. Gross. [en Allelopathic activity of Elodea canadensis and Elodea nuttallii against epiphytes and phytoplankton]. „Aquatic Botany”. 85, 3, s. 203-211, 2006. DOI: 10.1016/j.aquabot.2006.04.002. 
  • Peter Obrdlik: Ekologiczne następstwa żeglugi dla biocenozy rzek. W: Ekologiczne i ekonomiczne aspekty rozbudowy dróg wodnych. Chojnacki I., Jermaczek A., Kołodziejska R. (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, 1996, s. 50.
  • Wolfgang Dreyer: Staw. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Multico, 1995, s. 13, seria: Świat przyrosy.
  • Szmeja Józef: Przewodnik do badań.... 2006, s. 102.
  • Metoda oceny i klasyfikacji rzek na podstawie makrofitów. W: Krzysztof Szoszkiewicz, Janina Zbierska, Szymon Jusik, Tomasz Zgoła: Makrofitowa Metoda Oceny Rzek : Podręcznik metodyczny do oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód płynących w oparciu o rośliny wodne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2010, s. 62. (pol.)
  • Jasnowski Mieczysław, Kowalski Wojciech, Friedrich Stefan, Starczewska Halina: Hydrobotanika. Szczecin: Akademia Rolnicza w Szczecinie, s. 333.
  • Hubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska Sp. z o.o., 2008, s. 75-76. ISBN 978-83-60135-40-2.
  • Lambertini C, Riis T, Olesen B, Clayton JS, Sorrell BK, Brix H.. Genetic diversity in three invasive clonal aquatic species in New Zealand. „BMC Genet.”, 2010. PMID: 20565861. 
  • Jakub Mowszowicz: Rośliny wodne krajowe. Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi, 1973, s. 38.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996. ISBN 83-05-12868-7.
  • Elodea canadensis Michx. (ang.). W: The PLANTS Database [on-line]. Natural Resources Conservation Service (NRCS). [dostęp 2011-01-04].
  • Szmeja Józef: Przewodnik do badań.... 2006, s. 406.
  • Elodea canadensis Michx., Fl. Bor.-Amer. 1: 20 (1803) (ang.). W: World Checklist of Selected Plant Families [on-line]. Kew Gardens. [dostęp 2011-01-06].
  • Elodea canadensis (ang.). W: Weeds Australia [on-line]. Australian Weeds Committee. [dostęp 2011-01-24].
  • Szmeja Józef: Przewodnik do badań roślinności wodnej. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006. ISBN 83-7326-366-7.
  • Mühlberg Helmut: Das grosse Buch der Wasserpflanzen. Edition Leipzig, 1980, s. 295-296.
  • Elodea canadensis Michx. (ang.). W: Native American Etnobotany [on-line]. University of Michigan. [dostęp 2011-01-04].
  • Kłosowscy S. i G.: Rośliny wodne i bagienne. 2001, s. 11.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894.
  • Maria Polakowska: Rośliny wodne. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1976, s. 86.
  • Bernatowicz S., Wolny P.: Botanika rybacka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1969, s. 60–61.
  • Bolesław Hryniewiecki: Owoce i nasiona. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1952, s. 133-134.
  • Kłosowscy S. i G.: Rośliny wodne i bagienne. 2001, s. 104-105.
  • Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  • Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007. ISBN 978-83-7073-248-6.
  • Gatunki obce w Polsce. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 2010-02-13].
  • Józef St. Mikulski: Biologia wód śródlądowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 267. ISBN 83-01-03577-3.
  • Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 346, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.
  • Leszek Kucharski: Rośliny pochodzenia amerykańskiego zadomowione w wodach i na siedliskach wilgotnych Polski. W: Rośliny pochodzenia amerykańskiego zadomowione w Polsce. Maria Ławrynowicz, Urszula Warcholińska (red.). Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe Nr 19, 1992, s. 20–22.
Przypisane cechy
ogólne roślina wodna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina pyłkodajna
kształt blaszki liście jajowate
kształt blaszki liście lancetowate
kształt blaszki liście wąskie i wydłużone
kształt blaszki liście równowąske
ulistnienie naprzeciwległe
ulistnienie ząbkowany
ulistnienie całobrzegie
rodzaj owoców jagoda
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga gładka
szacowana wysokość łodygi wyższa od człowieka (> 200 cm)
pora kwitnienia maj
pora kwitnienia czerwiec
pora kwitnienia lipiec
pora kwitnienia sierpień