Mikołajek nadmorski Eryngium maritimum

Mikołajek nadmorski (Eryngium maritimum) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych, z podrodziny Saniculoideae. Gatunek typowy rodzaju mikołajek Eryngium. Występuje na wydmowych wybrzeżach Europy, Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. W północnej części zasięgu jest zagrożony i tak też jest w Polsce, gdzie gatunek ten podlega ochronie prawnej. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna, poza tym ma długą tradycję wykorzystywania jako roślina jadalna, lecznicza i służąca do umacniania wydm.

Liście odmienne w dolnej części pędu i górnej. Liście odziomkowe, których jest kilka, mają długie ogonki liściowe o zgrubiałych nasadach. Blaszka liściowa jest nerkowato okrągława, 3–5 razy wrębna i ząbkowana, z ząbkami trójkątnymi, zwieńczonymi kolcem. Blaszka osiąga 4–10 cm długości i 15–20 cm szerokości, u nasady jest ucięta lub sercowata. Użyłkowanie liścia wyraźne. Liście łodygowe sukcesywnie z coraz krótszym ogonkiem, z nasadą klinowatą i blaszką głębiej podzieloną. Górne liście są siedzące i obejmują łodygę. Kwiaty zebrane po 25–50 w gęste, kulistawe do jajowatych kwiatostany główkowate, które zebrane są po 3–5 w pozorne baldachy na końcach pędów. Szypuły kwiatostanowe osiągają 3,5–5 cm. Podsadek kwiatostanowych jest 5–7, są liściopodobne, odwrotnie jajowate lub eliptyczne, u nasady klinowate, a w górze z trójkątnymi łatkami zakończonymi kolcami. Przysadki osiągają do 4 mm długości, są trójkończyste, niebieskopurpurowe, dłuższe od obupłciowych kwiatów rozwijających się w ich kątkach. Kwiaty 5-krotne, na ogół obupłciowe. Kielich sinawy, z jajowato lancetowatymi ząbkami wybiegającymi w kolec o długości do 4–6 mm. Płatki korony jasno niebiesko-białawe, długości do 4 mm, wycięte na szczycie. Krążek miodnikowy rozszerza się i otacza brzegiem dwie szyjki dolnego słupka. Pręcików jest 5, o żółtych pylnikach i sinych lub purpurowych nitkach. Pokrój roślina zielna osiągająca od 15 do 100 cm wysokości, najczęściej od 30 do 60 cm. Młode i wegetatywne okazy nie przekraczają 15 cm wysokości. Rośliny nagie, blado lub sinozielone, w górze bywają ametystowo nabiegłe. Łodyga tęga, u nasady do 1 cm średnicy. W dole często przysypana piaskiem i podobna do korzenia. Przyrasta corocznie w zależności od ilości nawianego piasku od 0 do 20 cm. W górze silnie rozgałęziona, co w efekcie nadaje roślinie kępiasty pokrój. Owoce jajowate i spłaszczone rozłupnie, o długości do 8–14 mm, rozpadające się na dwie jednonasienne rozłupki. Na grzbietach z niewielkimi kolcami, poza tym pokryte wąskimi, białymi łuskami. Ponieważ zalążnia jest dolna, a kielich trwały – na szczycie owocu zachowują się działki. Owoce zawiązują się głównie w górnej części główek kwiatostanowych, najliczniej na młodych roślinach z pojedynczymi kwiatostanami (może u nich powstać do 100 lub nawet 150 owoców z jednego kwiatostanu), następnie w kwiatostanach szczytowych (średnio 35 owoców), a najsłabiej owocują kwiaty w główkach powstających na bocznych odgałęzieniach pędu starszych roślin (średnio 17 owoców). Pojedyncza silnie rozrośnięta roślina może w jednym sezonie wytworzyć około 750 owoców, wyjątkowo do 4,5 tysiąca. Masa pojedynczego nasiona wynosi średnio 17,5 mg, a waha się od 11,5 do 25,8 mg.

Biologia i występowanie


Mikołajek nadmorski rośnie wzdłuż morskich brzegów wokół Europy, w Afryce Północnej i na bliskowschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego. Nad Bałtykiem spotykany jest w Danii i dalej na wschód wzdłuż brzegu południowego w Niemczech, Polsce, obwodzie kaliningradzkim, na Litwie, Łotwie i Estonii. Rośnie także nielicznie w Skanii, na Olandii i Gotlandii. Zasięg obejmuje wybrzeża Morza Północnego, przy czym w Norwegii rośnie tylko w południowej części, jest też rzadki w północnej części Wysp Brytyjskich oraz reszty Europy Zachodniej. Nad Morzem Śródziemnym spotykany wzdłuż wybrzeży europejskich, Azji Mniejszej i krajów bliskowschodnich po Izrael na południu. Rośnie także wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego i Azowskiego. W Afryce Północnej rośnie od zachodniej części Libii, poprzez Tunezję, Algierię po Maroko.
Introdukowany został jako roślina ozdobna sadzona na wydmach lub wraz z sadzonkami piaskownicy zwyczajnej, sprowadzanej dla umacniania wydm, do Ameryki Północnej i Australii. W tej pierwszej rośnie wzdłuż wschodnich wybrzeży od Ontario w Kanadzie po Karolinę Północną, a w Australii na 5 stanowiskach w Nowej Południowej Walii między Taree i Budgewoi. Jako gatunek obcy występuje w podobnych siedliskach nadmorskich jak w zasięgu pierwotnym, nie rośnie też masowo i dlatego uznawany jest tylko za potencjalnie inwazyjny lub nie jest uznawany za taki w ogóle.
W Polsce spotykany był wzdłuż całego wybrzeża, choć na ogół jako gatunek rzadki. W latach 70. XX w. największe skupiska znajdowały się pomiędzy Mielnem i Ustką na wybrzeżu środkowym oraz na Mierzei Wiślanej na wybrzeżu wschodnim. Średnie zagęszczenie roślin wynosiło wówczas ok. 100 egzemplarzy na 1 km wybrzeża wydmowego. Z powodu erozji i zalesiania wydm oraz presji turystycznej nastąpiło znaczne zmniejszenie rozprzestrzenienia i zasobów gatunku. Stosunkowo liczny jest jeszcze tylko lokalnie na Mierzei Wiślanej, w rezerwacie Mechelińskie Łąki, między Helem i Jastarnią, na odcinku od Darłówka do Łazów, poza tym rośnie bardzo nielicznie w dużym rozproszeniu.


Roślina ozdobna
Gatunek jest uprawiany podobnie jak szereg innych przedstawicieli rodzaju mikołajek Eryngium. Walorem ozdobnym tych roślin są sztywne, głęboko wcinane i metalicznie niebieskawo lub srebrzyście zabarwione liście i podsadki kwiatostanowe. Rośliny są ozdobą przez całe lato długo kwitnąc. Historia uprawy tego gatunku w ogrodach sięga co najmniej średniowiecza. Mikołajki polecane są do ogrodów skalnych oraz na rabaty bylinowe. Są atrakcyjne dla motyli i pszczół, dlatego też nadają się do ogródków zakładanych z myślą o owadach. Roślina wygląda też efektownie sadzona jako eksponowana bylina parkowa w miejscach słonecznych i jałowych. Dobrze komponuje się zwłaszcza na tle żółtych piaskowców lub niskich, żółto kwitnących roślin. Kwiatostany ścięte przed kwitnieniem długo się zachowują zasuszone stanowiąc ceniony dodatek florystyczny zarówno do żywych kwiatów jak i suchych kompozycji.Roślina lecznicza
Gatunek szeroko w swoim zasięgu wykorzystywany był, w mniejszym stopniu jest nadal, w ziołolecznictwie oficjalnym i ludowym. Popularny był zwłaszcza w okresie średniowiecza i do XVII wieku, kiedy to stosowano go zarówno w leczeniu ludzi, jak i zwierząt. Surowcem zielarskim są zarówno pędy nadziemne (Herba Eryngii maritimi), jak i korzenie (Radix Eryngii maritimi). Korzenie do celów leczniczych pozyskuje się jesienią z roślin co najmniej dwuletnich. Ekstrakty z nich wykazują działanie przeciwzapalne (zwłaszcza w przypadku stanów zapalnych układu moczowo-płciowego, w tym prostaty), zmniejszają wrażliwość na ból i działają antyseptycznie. W badaniach in vitro różne frakcje ekstraktów (w metanolu, butanolu, acetonie i octanie etylu) wykazały działanie antybakteryjne wobec: Listeria monocytogenes, Escherichia coli, Staphylococcus aureus i Bacillus cereus. Ekstrakt w metanolu i butanolu był skuteczny wobec Pseudomonas aeruginosa, a ekstrakt w octanie etylu działał najsilniej przeciw grzybom, zwłaszcza Aspergillus flavus. Za działanie przeciwzapalne odpowiadają niektóre saponiny, w przypadku których stwierdzono w warunkach in vitro działanie cytotoksycznie na linie komórek nowotworowych i inhibitujące na proteazę HIV-1. W lecznictwie ludowym ekstrakty z mikołajka wykorzystywane były jako środek przeciwkaszlowy, przeciwbólowy, moczopędny, pobudzający apetyt, stymulujący i afrodyzjak. Najbardziej popularnym zastosowaniem było używanie korzeni jako afrodyzjaku, przy czym były one spożywane w formie kandyzowanej. W basenie Morza Śródziemnego używano mikołajka do ochrony przed ukąszeniami żmij i skorpionów. Preparaty z mikołajka nadmorskiego wykorzystywano także do wyrobu leków homeopatycznych.Roślina jadalna
Mikołajek nadmorski jest rośliną jadalną o długiej tradycji spożywania. Najbardziej cenione były mięsiste korzenie spożywane gotowane lub kandyzowane. Przepis na kandyzowane korzenie (zwane eryngo) zawarł John Gerard w dziele Herball z 1597. Korzenie gotowano najpierw przez cztery godziny, następnie obierano, usuwano z nich rdzeń, a następnie długo duszono w słodkim syropie. Korzenie po obraniu białe, są pożywne i smaczne, mają słodkawy smak i aromat porównywany do marchwi, a po obróbce cieplnej do pasternaku i kasztanów jadalnych. Popularne były zwłaszcza w Anglii, a szczególnie często je spożywano w wieku XVII i XVIII, przy czym np. w rejonie Morza Śródziemnego mikołajek bywa spożywany także współcześnie. Jadalne są jako warzywo także młode pędy i liście (nadające się do sałatek), ale z powodu silnej goryczy wymagają długiego gotowania lub etiolowania przed zbiorem.Inne zastosowania
Ze względu na sięgające głęboko korzenie gatunek jest wykorzystywany do stabilizacji piaszczystych stoków i wydm.
Wysuszone pędy powieszone w domostwach były wykorzystywane ze względu na swą higroskopijność do przewidywania pogody.



Podobnie jak inni przedstawiciele rodzaju mikołajek (Eryngium) także ten gatunek zawiera szereg aktywnych biologicznie metabolitów wtórnych. W części nadziemnej są nimi flawonoidy, poliacetyleny i olejek eteryczny, a w korzeniach saponiny triterpenowe i glikozydy monoterpenowe. W całej roślinie obecne są kwasy fenolowe, a kumaryny w owocach i korzeniach, poza tym roślina zawiera betainy i taniny.
Saponiny występują w kompleksach z estrami glikozydów triterpenowych i kwasów fenolowych, takich jak kwas rozmarynowy, chlorogenowy i kawowy. Spośród flawonoidów zidentyfikowano flawonole (kwercetynę i kemferol) oraz poliacetyleny (falkarinol, falkarinon i falkarinolon). O ile generalnie w rodzinie selerowatych (baldaszkowatych) olejki eteryczne występują często i w dużych ilościach, o tyle w roślinach z podrodziny Saniculoideae występują niezbyt obficie. U mikołajka nadmorskiego najwięcej jest olejku w nasionach – 31%. Zawiera on dziesiątki zidentyfikowanych związków i ma bardzo zróżnicowany skład w zależności od organu.


Ze względu na znaczną rolę jaką odgrywał mikołajek nadmorski w ziołolecznictwie, jako roślina jadalna oraz ozdobna w wiekach średnich i później – pojawia się on w licznych utworach z tego okresu, w szczególności w Wesołych kumoszkach z Windsoru (ang. The Merry Wives of Windsor) – komedii autorstwa Williama Szekspira oraz w Podróży włoskiej (niem. Italienische Reise) autorstwa Johanna Wolfganga von Goethe. W Polsce wierzenia i praktyki lecznicze dotyczyły innych gatunków mikołajka (polnego i płaskolistnego). Na Kaszubach jednak mikołajek odgrywał istotną rolę jako charakterystyczny dla tego obszaru. Według legendy efektowna roślina ma być chłopcem (o imieniu Mikołajek) zamienionym przez władcę mórz za swe psoty (ukrył ubrania kąpiącej się małżonki władcy mórz...), a dodatkową karą ma być ból odczuwany przy zrywaniu kwiatów. Czar ma zniknąć, gdy przez cały rok nikt nie zerwie nad morzem żadnego mikołajka. Mikołajek nadmorski jest jednym z ulubionych motywów haftu kaszubskiego szkoły puckiej, dla której jest wyróżnikiem obok motywu fal morskich i sieci. Powstać miał podczas kursów haftu prowadzonych w okresie międzywojennym w Swarzewie w 1935 roku. W 1977 założony został zresztą klub hafciarski pod nazwą „Mikołajek nadmorski”.
Gatunek ten znajduje się w herbach nadmorskich miejscowości: Dziwnów, Żelistrzewo i Ustronie Morskie.
Przedstawiany był także na znaczkach pocztowych belgijskich, NRD i Litwy.



Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-12-04 20:53:37]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54850050. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2007, s. 409. ISBN 978-83-60466-51-3.
  • Iwona Kamińska, Ewa Lewicka: Eryngium maritimum L. Mikołajek nadmorski. Woliński Park Narodowy. [dostęp 2018-03-29].
  • Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin tom I, A-J. Poznań: Zysk i S-ka, 2011, s. 355. ISBN 978-83-7506-845-0.
  • Tomasz A. Łabuz. Evaluation of past and present sea holly. (Eryngium maritimum) habitats on Polish coastal dunes. „Acta Universitatis Latviensis”. 723, s. 99-114, 2007. 
  • Eryngium maritimum. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2018-03-29].
  • Lesley Bremnes: Wielka księga ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 276. ISBN 83-85231-24-2.
  • Yurdakök B, Baydan E.. Cytotoxic effects of Eryngium kotschyi and Eryngium maritimum on Hep2, HepG2, Vero and U138 MG cell lines. „Pharm Biol.”. 51, 12, s. 1579-85, 2013. DOI: 10.3109/13880209.2013.803208. 
  • Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1957, s. 34-35.
  • Jevgenija Necajeva, Gederts Ievinsh. Seed dormancy and germination of an endangered coastal plant Eryngium maritimum (Apiaceae). „Estonian Journal of Ecology”. 63, 4, s. 150-161, 2014. DOI: 10.3176/eco.2013.2.06. 
  • Małgorzata Kikowska, Barbara Thiem, Elwira Sliwinska, Monika Rewers, Mariusz Kowalczyk, Anna Stochmal, Wiesław Oleszek. The Effect of Nutritional Factors and Plant Growth Regulators on Micropropagation and Production of Phenolic Acids and Saponins from Plantlets and Adventitious Root Cultures of Eryngium maritimum L.. „Journal of Plant Growth Regulation”. 33, 4, s. 809–819, 2014. 
  • Carolina I.Calviño, Susana G.Martínez, Stephen R.Downie. The evolutionary history of Eryngium (Apiaceae, Saniculoideae): Rapid radiations, long distance dispersals, and hybridizations. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 46, 3, s. 1129-1150, 2008. DOI: 10.1016/j.ympev.2007.10.021. 
  • Eryngium maritimum. W: The Global Pollen Project [on-line]. [dostęp 2018-03-29].
  • Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1960, s. 23-24.
  • Eryngium maritimum L.. W: New South Wales Flora Online [on-line]. Australian National Botanic Gardens. [dostęp 2018-03-29].
  • Eryngium maritimum L.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-03-26].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 135-136. ISBN 83-904633-6-9.
  • Sheh Meng-lan, Mark F. Watson: Eryngium. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-03-26].
  • Malcolm Storey: Eryngium maritimum L. (Sea Holly, Sea-holly). W: BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-03-29].
  • Eryngium maritimum - L.. W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2018-03-27].
  • Barbara Sudnik-Wójcikowska, Agnieszka Krzyk: Rośliny wydm, klifów, solnisk i aluwiów. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2015, s. 32. ISBN 978-83-7763-288-8.
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 115. ISBN 83-09-00-678-0.
  • Tadeusz Bolduan: Nowy bedeker kaszubski. Gdańsk: Polnord, 1997, s. 120. ISBN 83-86181-34-6.
  • Maike Isermann, Paul Rooney. Biological Flora of the British Isles: Eryngium maritimum. „Journal of Ecology”. 102, 3, s. 789-821, 2014. DOI: 10.1111/1365-2745.12243. 
  • Eugeniusz Radziul: Ogrodowe pasje. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2009, s. 51. ISBN 978-83-7506-307-3.
  • Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  • Janusz Mamelski: Legendy Kaszubskie = Kaszëbscé legeńdë. Gdynia: Wydawnictwo Region. Wydawca, 2010. ISBN 978-83-7591-162-6.
  • Aleksander Łukasiewicz: Krajowe byliny ozdobne. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 66.
  • Aleksander Łukasiewicz: Charakterystyka roślin psammofilnych i ich przystosowania do środowiska wydmowego Mierzei Łebskiej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1992, s. 41-43. ISBN 83-232-0441-1.
  • Marian Nowiński: Dzieje roślin i upraw ogrodniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977, s. 241.
  • Reintrodukcja mikołajka nadmorskiego na historycznych stanowiskach na terenie Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. Związek Międzygminny Zatoki Puckiej. [dostęp 2018-03-29].
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Chappuis, E.: Eryngium maritimum. W: The IUCN Red List of Threatened Species 2014 [on-line]. 2014. [dostęp 2018-03-29].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj, Joanna Sosnowska, Piotr Klepacki: Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2016, s. 440. ISBN 978-83-64465-29-1.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  • Eryngium maritimum Linnaeus. W: Black Sea Environmental Internet Node [on-line]. [dostęp 2018-03-29].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: Marian Rejewski, 1996, s. 69, 103. ISBN 83-05-12868-7.
  • Wahiba Kholkhal, Faiza Ilias, C. Bekhechi, Fawzia Atik Bekkara. Eryngium maritimum: A Rich Medicinal Plant of Polyphenols and Flavonoids Compounds with Antioxidant, Antibacterial and Antifungal Activities. „Current Research Journal of Biological Sciences”. 4, s. 437-443, 2012. 
  • O haftach kaszubskich. Folkstar.pl, 13 lutego 2017. [dostęp 2018-03-26].
  • Wybrane zagadnienia z biologii i genetyki populacji Eryngium maritimum L. w regionie bałtyckim. Uniwersytet Gdański. [dostęp 2018-03-29].
  • Wolff H.: Umbelliferae-Saniculoideae. W: Engler A. (red.) Das Pflanzreich. Vol. IV. 228. Leipzig, Berlin: Wilhelm Engelmann, 1913, s. 1-305.
  • Clive A. Walmsley: Beaches. W: Handbook of Ecological Restoration. T. 2. Martin R. Perrow, Anthony J. Davy. Cambridge University Press, 2002, s. 204–205. ISBN 0-521-79129-4.
  • Zoë Devlin: Sea-holly. W: Wildflower of Ireland [on-line]. [dostęp 2018-03-29].
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 314-315.
  • Żółkoś K., Afranowicz R., Bloch-Orłowska J., Kozieł K.. Distribution and the resources of Sea holly (Erungium maritimum L.) on the western shore of the Gulf of Gdańsk. „Biodiv. Res. Conserv.”. 5–8, s. 55-60, 2007. 
  • Sea Holly ~ Eryngium maritimum Plant Care Guide. W: Auntie Dogma's Garden Spot [on-line]. [dostęp 2018-03-28].
  • W. Szafer, S. Kulczyński, B. Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1924, s. 438.
  • Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski. Wydawnictwo Morskie, 1978, s. 277.
  • Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  • Stephen Mifsud: Sea holly. W: Wild Plants of Malta & Gozo [on-line]. [dostęp 2018-03-28].
  • Ludwig, G., Schnittler, M. (red.): Rote Liste gefährdeter Pflanzen Deutschlands. Schr.R. f. Vegetationskunde 28, 1996. ISBN 3-89624-001-3.
  • Jennifer Bennet: Ogród odporny na suszę. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2008, s. 108. ISBN 978-83-7404-979-5.
  • F.M. Muller: Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings. Wageningen: Centre for Agricultural Publishing and Documentation, 1978, s. 166.
  • Ćwikliński Eugeniusz. Problem ochrony mikołajka nadmorskiego Eryngium maritimum na polskim wybrzeżu. „Chrońmy Przyr. Ojcz.”. 35, 6, s. 5-14, 1979. 
  • Haft kaszubski. Tucholska Oficyna Kulturalna i Społeczna / TOKiS – Press, 15 czerwca 2014. [dostęp 2018-03-26].
Przypisane cechy
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina chroniona
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina pyłkodajna
barwa kwiatów płatki białe
barwa kwiatów płatki niebieskie
barwa kwiatów płatki żółte
barwa kwiatów płatki purpurowe
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
korona kwiatu i typ kwiatostanu baldachy
korona kwiatu i typ kwiatostanu główka
liczba płatków płatków pięć
kształt blaszki liście sercowate
kształt blaszki liście nerkowate
kształt blaszki liście najszersze przy końcu
kształt blaszki liście najszersze przy nasadzie
kształt blaszki liście trójkątne
kształt blaszki liście klinowate
ulistnienie ogonek liściowy obecny
ulistnienie bezogonkowe
ulistnienie u dołu łodygi lub odziomkowe
ulistnienie wcinane (wrębne, sieczne i klapowane)
ulistnienie ząbkowany
kolor owoców białe
rodzaj owoców kuliste
rodzaj owoców rozłupki
wygląd łodygi łodyga gałęzista
szacowana wysokość łodygi do kostki (0 < x < 15 cm)