Ziarnopłon wiosenny Ficaria verna

Ziarnopłon wiosenny, jaskier wiosenny, dawniej: pszonka (Ficaria verna Huds.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny jaskrowatych. Geofit wiosenny głównie żyznych siedlisk leśnych Europy i zachodniej Azji, pospolity w Polsce. Roślina trująca.

Liście skrętoległe, ogonkowe, z pochwiastą nasadą. Dwa do czterech liści odziomkowych o długich ogonkach tworzy rozetę przyziemną. Liście łodygowe mają krótsze ogonki, poza tym są podobne, choć te wyższe zwykle są mniejsze i silniej wcinane. U podgatunku typowego, występującego w Europie Środkowej w kątach dolnych liści łodygowych rozwijają się po kwitnieniu jajowate, białawe bulwki. Blaszka liściowa jest mięsista, naga, błyszcząca i ciemnozielona, ale też często z jaśniejszymi i ciemniejszymi plamami. Ma zmienny kształt i wielkość – osiąga od 5 do 50 mm długości i szerokości. Zwykle ma kształt okrągło lub jajowato sercowaty, brzeg cały, karbowany lub wcinany. Kwiaty kwiaty pojedyncze, zwykle obupłciowe, rozwijają się na końcach poszczególnych rozgałęzień pędu. U podgatunku typowego o średnicy 13–30 mm (niektóre podgatunki mają większe kwiaty). Okwiat składa się z trzech wolnych, szybko odpadających i zielonkawych działek kielicha o wymiarach 4-9 × 3-6 mm oraz najczęściej 8 wolnych, żółtych płatków korony o wymiarach 6–15 × 2–5 mm. Płatki od wewnątrz są błyszczące, od zewnątrz matowe. Liczba pręcików i słupków jest zmienna w granicach od 5 do 72. Łodyga pojedyncza lub rozgałęziona o długości od 3 do 20 cm, płoży się i podnosi (u podgatunków diploidalnych łodygi są generalnie bardziej wyprostowane, u poliploidów płożą się), jest naga i korzeni się w węzłach. Owoce nie zawiązują się u podgatunku typowego, występującego w Europie Środkowej, ewentualnie są źle wykształcone (co najwyżej jako kilka luźnych i rozpostartych niełupek w górnej części dna kwiatowego). U innych podgatunków owocami są nagie lub omszone niełupki o wymiarach 2,6-2,8 × 1,8-2 mm bez dzióbka, zebrane w kulisty owoc zbiorowy, gęsto skupione i w większości wzniesione ku górze. Niełupki zawierają pojedyncze nasiono.

Biologia i występowanie


Zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę, poza tym Azję Zachodnią, rejon Kaukazu i Syberię Zachodnią, a także Afrykę Północną. W Europie brak go na Islandii, w północnej i górskiej części Półwyspu Skandynawskiego i w północnej części Niziny Wschodnioeuropejskiej. W Polsce jest gatunkiem rodzimym, pospolitym niemal na terenie całego kraju, rzadszy jest miejscami na północnym wschodzie i w górach.
Jako gatunek inwazyjny rośnie w Ameryce Północnej, Japonii, Australii i Nowej Zelandii. Gatunek introdukowany został na kontynent amerykański prawdopodobnie jako roślina ozdobna. Zarejestrowany został po raz pierwszy w naturze w Pensylwanii w 1867. Gatunek wciąż znajduje się w obrocie handlowym jako roślina ozdobna. Współcześnie gatunek występuje jako zadomowiony w 26 wschodnich stanach USA, a także w Oregonie i Waszyngtonie i kilku prowincjach Kanady. Kilka stanów wprowadziło zakaz rozprzestrzeniania gatunku na ich obszarze (Connecticut, Massachusetts, Oregon i Waszyngton).
Na różnych obszarach występują różne podgatunki, których zasięgi opisane zostały w sekcji „Zmienność”.


Ziarnopłon wiosenny rośnie najczęściej w żyznych lasach liściastych, zwłaszcza w lasach łęgowych i w wilgotnych grądach, unika natomiast lasów na glebach kwaśnych i ubogich, np. kwaśnych buczyn i kwaśnych dąbrów. Poza tym występuje na wilgotnych łąkach i pastwiskach, w zaroślach, nad brzegami potoków i źródeł, często też w parkach i ogrodach jako chwast. W lasach rośnie najczęściej pod okapem takich drzew jak: dąb szypułkowy i bezszypułkowy, jesion wyniosły, buk zwyczajny, wiąz górski, grab pospolity, klon jawor i olsza czarna, poza tym w zaroślach leszczyny pospolitej i czeremchy zwyczajnej oraz pod wierzbami. W warstwie runa w zbiorowiskach leśnych i zaroślowych do często towarzyszących gatunków należą: szczyr trwały, jaskier różnolistny, zawilec gajowy, czosnek niedźwiedzi, kuklik pospolity, pokrzywa zwyczajna. Poza lasami ziarnopłon wiosenny rośnie w różnych zbiorowiskach trawiastych, np. na łąkach świeżych, zbiorowiskach okrajkowych z klasy Artemisietea.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Fagetalia, związku (All.) Alno-Ulmion, zespołu (Ass.) łęgu jesionowo-wiązowego Ficario-Ulmetum minoris. Rośnie często i obficie także jednak w łęgach jesionowo-olszowych, podgórskim łęgu jesionowym, w nadrzecznych olszynach górskich, w wilgotnych grądach, żyznych buczynach, w łęgach wierzbowych i łęgach wierzbowo-topolowych.
Preferuje miejsca słabo nachylone, na stokach utrzymuje się tylko w pobliżu wypływów wód. W pełni sezonu wegetacyjnego stanowiska ziarnopłonu wiosennego często są silnie zacienione, przy czym cieniste miejsca preferuje podgatunek typowy (rozmnażający się głównie wegetatywnie tetraploid), podczas gdy zachodnioeuropejski diploidalny podgatunek płodny rośnie zarówno w miejscach latem ocienionych, jak i w miejscach nasłonecznionych. Niektóre podgatunki, jak calthifolia preferują nawet siedliska nasłonecznione takie jak murawy stepowe i widne zarośla. Rośliny rosnące w miejscach lepiej nasłonecznionych kwitną obficiej i mają lepiej rozwinięty system korzeniowy. Gleba na stanowiskach ziarnopłonu jest zróżnicowana, w szerokich zakresach odczynu pH, składu chemicznego i mechanicznego. Podgatunek płodny (zachodnioeuropejski subsp. fertilis) dobrze rośnie jednak na glebach lekko zakwaszonych (od 4,4 do 6,9 pH), podczas gdy podgatunek wegetatywny (środkowoeuropejski subsp. verna) preferuje gleby obojętne i lekko zasadowe (od 6,5 do 7,9 pH), zasobne w węglan wapnia. Podgatunek ten na glebach zakwaszonych wytwarza mniej i mniejsze bulwy korzeniowe i zmniejsza liczbę powstających bulwek w kątach liści. Oba najbardziej rozpowszechnione podgatunki preferują siedliska wilgotne i mokre lub zalewane okresowo. Ziarnopłon kusy (subsp. calthifolia) rośnie często z kolei w miejscach suchych i na glebach zasolonych. W okresie spoczynku letniego rośliny nawet rozwijające się wiosną w miejscach wilgotnych dobrze znoszą susze. Zaczynając rozwój jeszcze w miesiącach zimowych ziarnopłon cechuje się dużą odpornością na mróz (młode liście przeżywają co najmniej -9,5°C).
W górach zanika w piętrze pogórza, rzadki w reglu dolnym – osiąga do 1200 m n.p.m. w Tatrach i 1620 m n.p.m. w Alpach.
Gatunek dobrze znosi wydeptywanie i wypas zwierząt roślinożernych na stanowiskach (np. koni, bydła i owiec), choć wiąże się to zwykle ze zmniejszeniem rozmiarów roślin. Utrzymuje się także na wykaszanych przydrożach i trawnikach. W silnie nasłonecznionych miejscach może zostać zagłuszony przez silnie rosnące rośliny, jednak sam też potrafi tworzyć różnej wielkości kobierce utrudniające rozwój innym gatunkom.
Na korzeniach ziarnopłonu stwierdzono mikoryzę arbuskuralną.


Ziarnopłon wiosenny bywa uprawiany jako roślina ozdobna, szczególnie jako roślina okrywowa pod drzewami. Jego walorem jest fakt, że zakwita bardzo wcześnie i podobnie, jak w środowisku naturalnym może rosnąć w cieniu, gdyż większość jego cyklu życiowego przebiega wczesną wiosną, zanim drzewa rozwiną liście. Oprócz typowej formy gatunku uprawia się bardziej ozdobne kultywary, np. `Albus` o kremowobiałych i lśniących kwiatach, `Brazen Hussy` o żółtych na górnej stronie, a brązowych na spodniej kwiatach i brązowo-zielonych liściach.
Ziele ziarnopłonu (Herba Ficariae) ma pewne własności lecznicze i dawniej było używane w medycynie ludowej. Zawiera garbniki, alkaloidy i duże ilości witaminy C. Zbiera się je przy bezdeszczowej pogodzie i suszy w miejscu zacienionym. Dawniej zielem ziarnopłonu leczono hemoroidy i brodawki.
Młode liście są jadalne, dawniej ludność wiejska wczesną wiosną (na tzw. przednówku) z głodu spożywała młode liście ziarnopłonu, uważając je za smaczne warzywo. Jednak starsze liście stają się gorzkie i trujące.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-04-03 17:41:45]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=53058217. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Leokadia Witkowska-Żuk: Atlas roślinności lasów. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 102. ISBN 978-83-7073-649-1.
  • Weed Risk Assessment for Ficaria verna Huds. (Ranunculaceae) – Fig buttercup. Maryland Department of Agriculture, 2015. [dostęp 2018-04-02].
  • Ranunculus ficaria (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-03-02].
  • František Činčura, Viera Feráková, Jozef Májovský, Ladislav Šomšák, Ján Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01473-2.
  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  • Ficaria verna Huds. (ang.). The Plant List. [dostęp 12 czerwca 2015].
  • zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  • Ranunculus ficaria. W: Pollen-Wiki [on-line]. [dostęp 2018-04-01].
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 240. ISBN 83-915161-1-3.
  • K. Taylor, Beryl Markham. Ranunculus Ficaria L. (Ficaria verna Huds.; F. Ranunculoides Moench). „Journal of Ecology”. 66, 3, s. 1011-1031, 1978. 
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
  • Jan-Frits Veldkamp. De nomenclatuur van Speenkruiden (Ficaria verna Huds. s.l.,Ranunculaceae). „Gorteria”. 37, 3, s. 84-116, 2015. 
  • Władysław Szafer (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. III. Kraków: Polska Akedemia Umiejętności, 1927, s. 59-60.
  • Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-05].
  • Jindřich Krejča, Jan Macků: Atlas roślin leczniczych. Warszawa: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Ranunculus ficaria. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2018-04-01].
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne chwast
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina pyłkodajna
barwa kwiatów płatki żółte
barwa kwiatów płatki zielonkawe
liczba płatków płatki trzy i mniej
kształt blaszki liście sercowate
kształt blaszki liście jajowate
ulistnienie liście skrętoległe
ulistnienie ogonek liściowy obecny
ulistnienie u dołu łodygi lub odziomkowe
ulistnienie wcinane (wrębne, sieczne i klapowane)
ulistnienie karbowany
rodzaj owoców kuliste
rodzaj owoców niełupki
powierzchnia owocu owłosiona
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga gładka