Cieszynianka wiosenna Hacquetia epipactis

Cieszynianka wiosenna (Hacquetia epipactis Neck.ex DC., właśc. Sanicula epipactis (Scop.) E. H. L. Krause) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.). Gatunek monotypowy – jedyny przedstawiciel rodzaju cieszynianka.

Liście trzy – pieciodłoniastozłożone, odziomkowe, na długich ogonkach o ząbkowanych blaszkach. Kwiaty w rodzinie selerowatych wyróżnia się nietypowym kwiatostanem, przypominającym baldach, a będącym w rzeczywistości główką, podpartą pięcioma efektownymi podsadkami (bracteae) sprawiającymi wrażenie okwiatu. Składa się z 20-25 drobnych kwiatów. Są wśród nich dwa typy kwiatów. W środku znajdują się liczbowo przeważające kwiaty obupłciowe, na obwodzie krótkoszypułkowe kwiaty męskie. Płatki korony odwrotnie sercowate, żółte, o długości do 1,5 mm. Pokrój roślina do 20 cm wysokości. Tworzy przyziemną rozetkę liści wyrastających z przyziemnego, pełzającego kłącza, które u starszych okazów często jest rozgałęzione, składające się z segmentów o długości do 4 mm. Owoce rozłupki do 3 mm długości, rozpadające się na wyraźnie żebrowane w górnej części niełupki.

Biologia i występowanie


Występuje w dwu izolowanych od siebie regionach. Główny ośrodek jej występowania obejmuje północno-wschodnie Włochy, Słowenię, Chorwację i południowo-wschodnie Alpy austriackie, drugi, mniejszy występuje w Karpatach Zachodnich. Związane są z nim rozproszone i izolowane stanowiska na przyległym niżu.
W Polsce najliczniej występuje na Pogórzu Cieszyńskim, rzadziej na Pogórzu Śląskim, a w Beskidzie Śląskim tylko na pojedynczych stanowiskach. Poza tym gatunek ten podawano z rozproszonych stanowisk na przyległych wyżynach (Śląskiej i Lubelskiej), płaskowyżach (Rybnicki i Głubczycki) oraz w dolinie górnej Odry; część z tych stanowisk już nie istnieje.

Rozwój
Bylina, hemikryptofit. Kłącze wrasta skośnie w górną, próchniczną warstwę gleby na głębokość 2-5 cm i może w niej rozrastać się przez kilkanaście lat. Wyrastają z niego parami lub po kilka mięsiste korzenie wrastające na głębokość do 40 cm. Kwitnie od marca do maja, owocuje w maju, czerwcu.
Siedlisko
Rośnie w lasach grądowych i w łęgach, preferuje żyzne i wilgotne gleby wapienne. Jest gatunkiem tolerancyjnym wobec pH podłoża, natomiast rośnie najlepiej przy umiarkowanym ocienieniu. Występuje tylko w niższych partiach, nie wykraczając, z wyjątkiem kilku stanowisk poza piętro pogórza. Najwyżej położone jej stanowisko 605 m n.p.m.) znajduje się w Koniakowie.
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 16.


Bywa uprawiana jako roślina ozdobna, przeważnie w ogrodach skalnych. Powinna mieć przepuszczalne, żwirowate podłoże na częściowo zacienionym stanowisku. Nie można dopuścić do zasuszenia gleby; podłoże musi być stale wilgotne, w czasie całego okresu wegetacji należy podlewać, jeśli nie ma deszczu. Rozmnaża się przez wysiew nasion zaraz po ich dojrzeniu lub przez podział roślin, którego należy dokonać pod koniec zimy, przed pojawieniem się pąków kwiatowych.


Od 1997 r. Związek Komunalny Ziemi Cieszyńskiej osoby szczególnie zasłużone dla tutejszych gmin i lokalnej społeczności honoruje Laurami Ziemi Cieszyńskiej: „Srebrną Cieszynianką” oraz „Złotą Cieszynianką” (od 2001 r. – „Honorową Złotą Cieszynianką”). Laury te mają charakter statuetek przedstawiających kwiat Hacquetia epipactis, wykonanych według projektu cieszyńskiego plastyka Henryka Jasińskiego, który zaprojektował przestrzenny model statuetki oraz jej graficzny wizerunek.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-07-08 03:38:12]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=53836963. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  • Joanna Malara: Uwarunkowania ekologiczne występowania Hacquetia epipactis (Scop.) DC. w Polsce. W: Planta in vivo, in vitro et in silico. Szczepkowski A., Obidziński A. (red.). Warszawa: LV Zjazd Polskiego Towarzystwa Botanicznego, 2010, s. 54.
  • Kadereit J. W., Albach D. C., Ehrendorfer F., Galbany-Casals M. i inni. Which changes are needed to render all genera of the German flora monophyletic?. „Willdenowia”. 46, s. 39 – 91, 2016. DOI: http://dx.doi.org/10.3372/wi.46.46105. 
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  • Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  • Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  • Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  • The Plant List. [dostęp 2017-03-05].
Przypisane cechy
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina chroniona
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki żółte
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiatostan
korona kwiatu i typ kwiatostanu główka
ulistnienie ogonek liściowy obecny
ulistnienie u dołu łodygi lub odziomkowe
ulistnienie ząbkowany
rodzaj owoców niełupki
rodzaj owoców rozłupki
powierzchnia owocu żeberkowana
wygląd łodygi łodyga pełzająca
wygląd łodygi łodyga gałęzista
pora kwitnienia kwiecień
pora kwitnienia maj