Słonecznik bulwiasty Helianthus tuberosus

Słonecznik bulwiasty, topinambur, bulwa, bulwy (Helianthus tuberosus L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych, pochodzący z Ameryki Północnej. Został rozpowszechniony na różnych kontynentach jako roślina jadalna, pastewna i ozdobna. Gatunek jest ceniony ze względu na duży potencjał produkcyjny biomasy zielonej oraz z powodu jadalnych bulw. Mają one oryginalny smak i są wartościowym warzywem, zwłaszcza w diecie cukrzycowej. Poszczególne części rośliny znajdują wielorakie zastosowania, a rozwój technologii pozwala na coraz lepsze wykorzystanie uzyskiwanych plonów. W ostatnich latach gatunek ten przykuwa uwagę naukowców jako roślina użytkowa o potencjalnie dużym znaczeniu. Cechuje się niewielkimi wymaganiami, rośnie w bardzo różnych warunkach. Ze względu na łatwość, z jaką odrasta z organów podziemnych, skutecznie się rozprzestrzenia i dziczeje z upraw. Na wielu obszarach jest z tego powodu uciążliwym gatunkiem inwazyjnym.

Liście ulistnienie jest naprzeciwległe z wyjątkiem najwyższej części pędu, gdzie liście wyrastają skrętolegle. Blaszka liściowa osiąga długość 10–23 cm i szerokość 7–15 cm. Ma kształt jajowaty lub lancetowaty, na szczycie jest zaostrzona. U nasady się zwęża lub jest ucięta, ale tuż przy ogonku zbiega klinowato, wąsko oskrzydlając ogonek. Brzeg blaszki liściowej jest grubo piłkowany. Szorstko owłosione z obu stron liście są od spodu jaśniejsze i tu też znajdują się siedzące, połyskujące gruczołki. Poza żyłką główną wyróżniają się grubością dwa dolne nerwy boczne. Kwiaty zebrane są w koszyczki powstające w liczbie od 3 do 15 na roślinie, na szypułach o długości 1–15 cm. Zewnętrzne kwiaty w koszyczku, to płonne, żółte kwiaty języczkowe o długości 2,5-4,5 cm. Jest ich zwykle niewiele ponad 10. Wewnątrz koszyczka znajdują się drobne, płodne kwiaty rurkowe z ciemnożółtymi łatkami. Pięć pręcików zrośniętych jest ciemnobrązowymi pylnikami w rurkę. Kielich przekształcony w pappus w postaci 2 ościstych, szybko odpadających łusek o długości 2–3 mm. Koszyczek okryty jest ciemnozielonymi lub prawie czarnymi, luźno odstającymi, mniej więcej równej długości lancetowatymi listkami okrywy, których jest 22–35. Listki te na końcach wyciągnięte są w długi kończyk. Średnica tarczy koszyczka, czyli bez kwiatów języczkowatych i okrywy, wynosi 1,5 do 2,5 cm. Łodyga wzniesiona, prosta, osiąga wysokość od 1 m (rzadko od 0,4 m) do 2 m (rzadko do 3 m). Przekrój ma prawie okrągły, jest podłużnie bruzdowana, często czerwono nabiegła, a poza tym cała szorstko, białawo owłosiona. Sztywne, zagięte i nierównej długości włoski są gęste, zwłaszcza w górnej części pędu. Owoc niełupka o długości 5–7 mm, naga lub na brzegach owłosiona.

Biologia i występowanie


W Ameryce Północnej na naturalnych stanowiskach rośnie na średnio wilgotnych i wilgotnych czarnoziemach, zwykle na brzegach wód i lasów, a poza tym na terenach ruderalnych – przydrożach, nieużytkach, obrzeżach pól, głównie na terenach nizinnych, sięgając w wyższych położeniach po ok. 1000 m n.p.m. W Europie Środkowej występuje na podobnych siedliskach – licznie przede wszystkim na glebach wilgotnych – zwłaszcza nad brzegami rzek. Poza tym także jako roślina ruderalna na przydrożach, nasypach, nieużytkach, wysypiskach odpadów, na przychaciach. Rozwija się w różnych warunkach siedliskowych – dobrze rośnie zarówno na glebach żyznych, jak i piaszczystych. Źle rośnie na glebach kwaśnych i w miejscach, gdzie w okresie zimowym stagnuje woda. W czasie suszy liście więdną, lecz rośliny szybko odzyskują dobrą kondycję po opadach. Podczas ciepłego i słonecznego okresu wegetacyjnego silniej rosną bulwy, z kolei podczas chłodniejszych warunków klimatycznych silniej rozwija się masa zielona roślin.
W Polsce gatunek rozpowszechniony jest na nizinach, w Karpatach podawany był z Gorców z wysokości 420 m n.p.m.. W strefie tropikalnej rośnie w wyższych położeniach, np. w Indiach uprawiany jest z powodzeniem na wysokościach 1200 m n.p.m., w Nepalu nawet na 2300 m n.p.m.

Rodzimym obszarem jego występowania jest Ameryka Północna, przy czym – ze względu na jego współczesne szerokie rozpowszechnienie – trudno wskazać zasięg pierwotny. W okresie prekolumbijskim był wykorzystywany i uprawiany przez Indian w północno-wschodniej części kontynentu. W stanie dzikim rośnie w Kanadzie od Saskatchewan do Ontario, sięgając na południu po stany Arkansas, Georgia i Tennessee.
Do Europy gatunek ten trafił na początku XVII wieku, kiedy to do Francji przywiózł go Samuel de Champlain. W Anglii był obecny już w 1617 roku. Na ziemiach polskich uprawiany jest od 1730. Dalej na wschodzie, w Rosji, znalazł się dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Wcześniej trafił do Indii. Jako uciekinier z upraw topinambur rozprzestrzenia się od około połowy XX wieku. Obecnie rośnie dziko niemal w całej Europie, na Azorach, w Ameryce Środkowej i Południowej, w Nowej Zelandii, Japonii, północnych Chinach i Iranie. Uprawiany jest na obu półkulach, poza klimatem umiarkowanym także w tropikach. Na różnych obszarach poza zasięgiem pierwotnym uznawany jest za gatunek inwazyjny, w związku z czym postuluje się i realizuje działania ograniczające jego rozprzestrzenianie i kontroluje jego zasoby.
W Polsce, jako kenofit jest już rozpowszechniony na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Stanowi zagrożenie dla gatunków rodzimych i postuluje się zaniechanie jego uprawy na obszarach chronionych, w pobliżu wód i lasów, w miejscach przyrodniczo cennych.


Historia
Bulwy topinamburu spożywane były przez Indian północnoamerykańskich w okresie przedkolumbijskim. Szybko zostały docenione przez kolonistów i zawędrowały do Europy i Azji. Rozpowszechniły się, choć uprawiane były raczej jako warzywo ogrodowe, na ograniczoną skalę, a nie na polach. W XVIII wieku straciły na znaczeniu zastąpione przez ziemniaki. Później bulwy wykorzystywane były głównie jako roślina pastewna, choć okresowo zyskiwały na znaczeniu. Przykładowo podczas II wojny światowej ponownie były popularne we Francji. W okresie przedwojennym były nierzadko uprawiane na Śląsku. Współcześnie bulwy topinamburu traktowane są zwykle jako dość ekskluzywne i rzadko spotykane warzywo.
Walory smakowe
Jadalną częścią roślin są bulwy, wewnątrz żółte lub białawe, czerwono lub niebiesko nabiegłe, kruche. Mają słodki, orzechowy smak, przyrównywany do karczocha i orzechów brazylijskich. Zawierają one inulinę, nie trawioną przez ludzi, w związku z czym są one mało pożywne, o ile nie zostaną odpowiednio przetworzone. W wyniku hydrolizy z inuliny powstaje fruktoza, dlatego jest to cenione warzywo w diecie osób chorujących na cukrzycę. Indianie poddawali bulwy fermentacji w kopcach, podczas której inulina ulegała rozkładowi na przyswajalne dla człowieka cukry.
Sposoby przyrządzania
Obecnie bulwy spożywane są jako warzywo zwykle po przegotowaniu, gotowaniu na parze lub upieczeniu. Mimo że polecane bywają do spożycia także w stanie surowym, w postaci takiej powodują wzdęcia u niektórych osób. Według części źródeł obróbka cieplna powinna trwać dłużej niż godzinę, przy czym w miarę upływu czasu bulwy stają się coraz słodsze. Inne źródła podają, że podczas gotowania należy uważać, bo łatwo bulwy rozgotować – w takim przypadku w ciągu kilku minut zmieniają się w papkę. Ze względu na to, że najwięcej witamin znajduje się tuż przy powierzchni bulw, nie zaleca się ich obierania. Przed spożyciem wymagają oczyszczenia za pomocą szczoteczki i dokładnego umycia. Zaleca się dodanie octu do wody, w której gotowane są bulwy. Walory smakowe poprawia dodanie do potrawy startej gałki muszkatołowej. We Włoszech i Francji bulwy używane są do przygotowywania zup. Poza tym przyrządzane są podobnie do ziemniaków, włączając w to sporządzanie delikatnych frytek, a także chipsów. Polecane są także w marynacie oraz zapiekane z serem cheddar.Poza spożywaniem bulw, wykorzystywane są one do produkcji inuliny oraz fruktozy, a pieczone bulwy mogą być też stosowane jako substytut kawy.

Zarówno bulwy, jak i zielone pędy stanowią wartościową paszę dla bydła, owiec i świń. Części nadziemne mogą być podawane jako zielonka lub kiszonka. Koszenie w lipcu, sierpniu i w listopadzie pozwala na uzyskanie 200 ton świeżej masy roślin z 1 ha uprawy. Koszenie pędów powinno poprzedzać kwitnienie, bowiem gdy już do niego dojdzie – szybko spada wartość pokarmowa części zielonych z powodu transportu substancji odżywczych do bulw. Zielone części roślin zawierają ok. 27% suchej masy, 1,4% białka, 0,3% tłuszczów, 0,44% wapnia, ok. 0,1% fosforu, ok. 0,4% potasu. Przy karmieniu paszą uzyskaną z 1 ha uprawy można uzyskać 800 kg mięsa wieprzowego. Topinambur wysadzany jest także na poletkach łowieckich w celu dokarmiania zwierzyny, a sadzony na poletkach zaporowych na skraju lasów ogranicza szkody w uprawach rolnych. Bulwy są szczególnie chętnie zjadane przez dziki.


Bulwy topinamburu są wartościowym składnikiem diety diabetyków i osób po chemioterapii. Inulina pomaga w normalizowaniu glikemii, a razem z pektynami i błonnikiem pomaga w oczyszczaniu organizmu, wiążąc szkodliwe związki i przyśpieszając ich wydalanie poprzez pobudzanie ruchów jelit. Dzięki temu też bulwy mogą pomagać przy zaparciach. Mają poza tym działać jako immunostymulator, osłonowo na wątrobę i zapobiegać zakażeniom dróg moczowych. W lecznictwie ludowym topinambur wykorzystywany był także przy cukrzycy, otyłości, chorobach układu krążenia oraz reumatyzmie. Analizy dowodów naukowych przeprowadzane przez ekspertów na prośbę Komisji Europejskiej nie dały potwierdzenia przypisywanego topinamburowi korzystnego działania na mikroflorę jelit, ułatwiania utrzymania masy ciała oraz zmniejszania stężenia laktozy – istotnego przy nietolerancji tego cukru. Opublikowane zostały natomiast doniesienia o działaniu cytotoksycznym na dwie linie komórkowe raka sutka seskwiterpenów laktonowych wyizolowanych ze słonecznika bulwiastego oraz działaniu przeciwnowotworowym białek wyizolowanych z bulw.
Sproszkowane bulwy topinamburu wchodzą w skład preparatu „Topinulin” (producent: Farmapol) stosowanego jako środek dietetyczny, dający uczucie sytości, kierowany głównie do diabetyków.

Sieczka z łodyg może być wykorzystywana jako podłoże do produkcji niektórych grzybów jadalnych, np. boczniaka. Gatunek dostarcza także późnych pożytków pszczelich, zaś ze względu na niewielkie wymagania siedliskowe i silny wzrost bywa wykorzystywany w nasadzeniach przeciwerozyjnych. Stosowany jest także w rekultywacji gleb zasolonych, zanieczyszczonych substancjami ropopochodnymi i na terenach górniczych.Silny wzrost i efektowne, żółte kwiatostany sprawiają, że rośliny uprawiane bywają w ogrodach nie tylko jako źródło bulw, ale także ze względów ozdobnych. Nadają się na obwódki na granicach ogrodów, nie tylko ze względu na gęsty i wysoki pokrój, ale także jako osłona od wiatru.


Bulwy zawierają do 17% inuliny, stanowiącej 75–80% wszystkich węglowodanów. Pozostałe to skrobia oraz cukry proste (fruktoza, sacharoza, maltoza i niskocząsteczkowe fruktooligosacharydy). Dzięki znacznej zawartości inuliny bulwy dobrze znoszą mróz (do -30 °C) i mogą zimować w glebie w warunkach klimatycznych Polski w przeciwieństwie do ziemniaka. W trakcie przechowywania lub przetwarzania inulina hydrolizuje na cząsteczki fruktozy. Bulwy zawierają poza tym dużo krzemionki, witaminy B1 i żelaza mają więcej niż w ziemniakach. Wyróżniają się także znacznym udziałem takich makro- i mikroelementów jak miedź, magnez i potas. Białka zawierają zróżnicowane aminokwasy egzogenne, m.in. treoninę i tryptofan.

W różnych organach rośliny stwierdzono poza tym obecność kumaryny, nienasyconych kwasów tłuszczowych, pochodnych poliacetylenu i seskwiterpenów.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-08-30 23:53:25]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54033974. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Helianthus tuberosus Linnaeus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-08-20].
  • Junko Takeuchi, Toshio Nagashima. Preparation of dried chips from Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus) tubers and analysis of their functional properties. „Food Chemistry”. 126, 3. s. 922-926 (ang.). 
  • J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001, s. 228. ISBN 83-7255-326-2.
  • Hailong Cao, Qishun Liu, Shuguang Li, Zhongbao Zhao, Yuguang Du. Helianthus tuberosus—A good kind of biomass source for dimethylfruran production. „Journal of Biotechnology”. 136, 1, s. S271-S272, 2008 (ang.). 
  • Griffaut B, Debiton E, Madelmont JC, Maurizis JC, Ledoigt G. Stressed Jerusalem artichoke tubers (Helianthus tuberosus L.) excrete a protein fraction with specific cytotoxicity on plant and animal tumour cell. „Biochim Biophys Acta.”. 1770 (9), s. 1324-1330, 2007. PMID: 17662535. 
  • Topinambur (pol.). biomasa.org. [dostęp 2011-08-24].
  • Daisy E. Kay, E. G. B. Gooding: Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus) (ang.). W: Root crops [on-line]. Tropical Development and Research Institute. [dostęp 2011-08-22].
  • Xiao Yong Ma, Li Hua Zhang, Hong Bo Shao, Gang Xu, Feng Zhang, Fu Tai Ni, M. Brestic. Jerusalem artichoke (Helianthus tuberosus), a medicinal salt-resistant plant has high adaptability and multiple-use values. „Journal of Medicinal Plants Research”. 5 (8), s. 1272-1279, 2011 (ang.). 
  • J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001, s. 188. ISBN 83-7255-326-2.
  • Scientific opinion on the substantiation of health claims related to Helianthus tuberosus L. and decreasing potentially pathogenic intestinal microorganisms (ID 2819), breaking down lactose (ID 2819) and maintenance or achievement of a normal body weight (ID 2820) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006 (ang.). W: EFSA Journal; 7(9):1292 [on-line]. Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies, EFSA, 2009. [dostęp 2011-08-27].
  • Barbara Sawicka. Jakosc bulw Helianthus tuberosus L. w warunkach stosowania herbicydów. „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio E”. 59, 3, s. 1245–1257, 2004. 
  • Odmiany IHAR Rzepak, burak, topinambur (pol.). Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. [dostęp 2011-08-24].
  • Helianthus tuberosus L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2011-08-20].
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 412. ISBN 83-60466-51-3.
  • Jerusalem artichoke (ang.). W: Ohio Perennial and Biennial Weed Guide [on-line]. The Ohio State University. [dostęp 2011-09-01].
  • Eliza Lamer-Zarawska, Barbara Kowal-Gierczak, Jan Niedworok (red.): Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 215-216. ISBN 978-83-200-3401-1. OCLC 750093865. (pol.)
  • Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  • Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989, s. 45-46. ISBN 83-09-00256-4.
  • Matthew Biggs, Jekka McVicar, Bob Flowerdew: Wielka księga warzyw, ziół i owoców. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 110-111. ISBN 83-11-10578-2.
  • D.R. Cosgrove, E.A. Oelke, J.D. Doll, D.W. Davis, D.J. Undersander, E.S. Oplinger: Jerusalem Artichoke (ang.). W: Alternative Field Crops Manual [on-line]. University of Wisconsin. [dostęp 2011-09-01].
  • Li Pan, Michelle R. Sinden, Aaron H. Kennedy, Heebyung Chai, Linda E. Watson, Terrence L. Graham, A. Douglas Kinghorn. Bioactive constituents of Helianthus tuberosus (Jerusalem artichoke). „Phytochemistry Letters”. 2, 1. s. 15-18. DOI: 10.1016/j.phytol.2008.10.003 (ang.). 
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 199-200. ISBN 83-904633-6-9.
  • A. Kalicki: Rośliny pastewne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1954, s. 36-40.
  • Katarzyna Bzdęga, Teresa Nowak, Barbara Tokarska-Guzik: Słonecznik bulwiasty. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok, Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 102-104.
  • Topinulin (pol.). Farmapol. [dostęp 2011-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  • Tomasz Piskier. Potencjał energetyczny topinamburu. „Problemy Inżynierii Rolniczej”. 1, s. 133-136, 2009 (pol.). 
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996. ISBN 83-05-12868-7.
  • Vera Gavrilova, N.A. Savchenko: Studies of Hybrids Between Cultivated Sunflower and Wild Perennial Helianthus Species (ang.). N.I. Vavilov Research Institute of Plant Industry. [dostęp 2011-08-29].
  • Marian Gapiński: Bulwa. W: Warzywa mało znane i zapomniane. Marian Gapiński (red.). Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1993, s. 164-165.
  • Lubomir Szramowiak: Topinambur? Roślina niedoceniona. W: Pomorskie Wieści Rolnicze 3 [on-line]. 2011. [dostęp 2011-08-22].
  • Helianthus tuberosus L. (ang.). W: Annotated Checklist of the Flowering Plants of Nepal [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-08-26].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 356. ISBN 83-01-14342-8.
  • Bogumił Pawłowski i Adam Jasiewicz (red.): Flora Polska, t. 12. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 194-195.
  • Helianthus tuberosus L. (ang.). W: James A. Duke. 1983. Handbook of Energy Crops [on-line]. Purdue University. [dostęp 2011-08-23].
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894.
  • Geoff Burnie i in.: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005, s. 434. ISBN 3-8331-1916-0.
  • Benna W.: Propozycje działań stabilizujących – wybór powierzchni reprezentatywnych (pol.). W: Innowacyjne zarządzanie neofitami w Trójkącie Trzech Państw [on-line]. 2009. [dostęp 2011-08-29].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 205. ISBN 978-83-01-14439-5.
  • John Hilty: Jerusalem Artichoke (ang.). W: Prairie Wildflowers of Illinois [on-line]. [dostęp 2011-08-24].
  • Invasive alien plants – EPPO Lists and documentation (ang.). European and Mediterranean Plant Protection Organization (EPPO). [dostęp 2011-08-22].
  • Helianthus tuberosus L. (pol.). W: Gatunki obce w Polsce [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody Polska Akademia Nauk. [dostęp 2011-08-20].
  • Steve Christman: Helianthus tuberosus (ang.). Floridata.com LC. [dostęp 2011-08-23].
  • Artichoke, Jerusalem (ang.). W: Botanical.com. A Modern Herbal [on-line]. [dostęp 2011-08-26].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
Przypisane cechy
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina chroniona
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki żółte
korona kwiatu i typ kwiatostanu koszyczek
kształt blaszki liście jajowate
kształt blaszki liście lancetowate
kształt blaszki liście najszersze przy końcu
kształt blaszki liście klinowate
ulistnienie liście skrętoległe
ulistnienie naprzeciwległe
ulistnienie liście owłosione
ulistnienie bezogonkowe
ulistnienie piłkowane
rodzaj owoców niełupki
powierzchnia owocu owłosiona
wygląd łodygi łodyga szorstka
wygląd łodygi łodyga owłosiona
wygląd łodygi łodyga wzniesiona