Barszcz Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi

Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi Manden.) – gatunek rośliny zielnej z rodziny selerowatych (Apiaceae). Pochodzi z rejonu Kaukazu, skąd został przeniesiony do środkowej i wschodniej części Europy, gdzie stał się rośliną inwazyjną i rozprzestrzenił na rozległych obszarach. Sklasyfikowany w 1944, nazwany od nazwiska rosyjskiego botanika, badacza flory Kaukazu, Dmitrija Iwanowicza Sosnowskiego i opisany w 1970 przez gruzińską i radziecką botaniczkę Idę Panowną Mandenową (1909–1995), od lat 50. do 70. XX wieku wprowadzany był do uprawy w różnych krajach bloku wschodniego jako roślina pastewna. Po niedługim czasie, z powodu problemów z uprawą i zbiorem, głównie ze względu na zagrożenie dla zdrowia, uprawy były porzucane. Gatunek okazał się przybyszem bardzo kłopotliwym, gdyż w szybkim tempie zaczął się rozprzestrzeniać spontanicznie. Jest to agresywna roślina inwazyjna, niezwykle trudna do zwalczenia (blisko spokrewniona z równie uciążliwym barszczem Mantegazziego). Powoduje degradację środowiska przyrodniczego i ogranicza dostępność terenu. Sok wydzielany przez świeże rośliny wywołuje zmiany skórne. Barszcz Sosnowskiego jest objęty prawnym zakazem uprawy, rozmnażania i sprzedaży na terenie Polski.

Liście skrętoległe, pierzastodzielne o średnicy do 150 cm. Składają się z dość szerokich i przeważnie tępo zakończonych lub nagle, krótko zaostrzonych odcinków. Wzdłuż brzegu blaszki liściowej znajdują się krótkie, zaokrąglone ząbki. Kształt liści jest zmienny. Kwiaty zebrane w gęsty i duży baldach o średnicy do 50 cm, składający się z 30–75 baldaszków wyrastających na krótko owłosionych promieniach. Na jednej roślinie znajdować się może 1–20 tysięcy kwiatów, czasem nawet do 50 tysięcy. Kielich jest drobny, pięcioząbkowy, korona składa się z 5 białych, rzadko zaróżowionych płatków osiągających 10 mm długości. Słupek pojedynczy. Łodyga osiąga od 1 do 4 m wysokości przy średnicy do 10 cm. Jest głęboko podłużnie bruzdowana, zwłaszcza w górnej części, wewnątrz pusta, rzadko owłosiona (mocniej owłosione są ogonki liściowe). U góry zielona, ku dołowi zwykle pokryta purpurowymi plamkami. Owoce jajowata lub owalna rozłupnia o długości 8–10 mm (rzadko do 15 mm) długości. Składa się z dwóch niełupek połączonych karpoforem, z których każda zawiera jedno nasiono. Owoc ma barwę oliwkową z czterema brunatnymi smugami przewodów olejkowych i za młodu jest gęsto owłosiony.

Biologia i występowanie




Barszcz Sosnowskiego rośnie na Kaukazie w zaroślach wzdłuż potoków górskich, na obrzeżach lasów i polanach. W obszarze zasięgu wtórnego występuje w rozmaitych zbiorowiskach roślinnych, głównie przekształconych przez człowieka, takich jak miedze, przydroża, odłogi, pola uprawne, pastwiska i łąki, w ogrodach i parkach. Wkracza także do lasów, w tym olsów i łęgów. Najczęściej rozprzestrzenia się w miejscach porzuconych i nieużytkowanych przez człowieka, często wzdłuż rowów i w dolinach rzecznych, które stanowią główny szlak migracji. W miejscach występowania rośnie zwykle masowo, często tworząc jednogatunkowe agregacje i zmieniając skład dotychczasowych fitocenoz. W miejscach masowego występowania zróżnicowanie gatunkowe spada o ok. 2/3 w porównaniu do analogicznych siedlisk wolnych od barszczu. Duża zawartość związków kumarynowych sprawia, że bardzo prawdopodobne jest oddziaływanie allelopatyczne na inne gatunki roślin. Masywne rośliny zatrzymują 80% światła, tak że występując na siedliskach otwartych, powodują ustępowanie gatunków światłolubnych. Są one także problemem na uprawach leśnych. Barszcze, masowo rosnąc na brzegach wód, niekorzystnie oddziałują na faunę żyjącą w tym samym siedlisku, poza tym przyczyniają się do zwiększenia erozji brzegów, ponieważ wypierają wzmacniające brzegi rośliny kłączowe. Zarówno zagęszczenie osobników, jak i areał stanowisk są bardzo zmienne. Spotyka się stanowiska z pojedynczymi roślinami oraz takie, gdzie barszcze zajmują hektary powierzchni z zagęszczeniem osiągającym 10 dorosłych osobników na jeden metr kwadratowy.
Barszcz Sosnowskiego jest mrozoodporny. W pierwszym roku młode rośliny znoszą spadki temperatur do –7 °C, a starsze rośliny tolerują już mróz –25 °C (przykryte śniegiem nawet do –45 °C). Gatunek ten jest cienioznośny (różni się tym od barszczu Mantegazziego), co pozwala mu wnikać także do lasów.


Roślina ozdobna
Okazałe barszcze pochodzące z rejonu Kaukazu, w tym także barszcz Sosnowskiego, sadzone były w europejskich parkach i ogrodach jako roślinne osobliwości już w XIX wieku. W XX wieku w miarę jak rosła świadomość o ich inwazyjności i zagrożeniach dla zdrowia – popularność używania barszczy do nasadzeń ozdobnych znacznie spadła.Roślina pastewna
Barszcz Sosnowskiego ze względu na swe rozmiary i co za tym idzie – ogromną produkcję biomasy – stał się w Związku Radzieckim w końcu lat 40. XX wieku przedmiotem badań nad jego wykorzystaniem w roli rośliny pastewnej. Jako surowiec do wytwarzania pasz dla bydła domowego zaczął być promowany od 1956 roku w krajach byłego Związku Radzieckiego, z czasem także w innych krajach bloku wschodniego. Odkryto, że pasza z barszczu ma wysokie walory odżywcze (cechuje się wysoką zawartością białek i węglowodanów), doskonale nadaje się na kiszonki, a uprawy są wysokoplenne. Po okresie promowania upraw (w Polsce na początku lat 70. XX wieku) stopniowo zaprzestano jednak wykorzystania pastewnego rośliny ze względu na zagrożenie dla zdrowia ludzkiego. Poza tym zwierzęta karmione tą paszą dawały mleko i mięso o anyżowym posmaku. Głównym problemem okazał się sam zbiór – ze względu na rozmiary roślin trudno było go zmechanizować, a zbiór ręczny powodował oparzenia skóry. Barszcz Sosnowskiego jako roślina pastewna uprawiany był w Polsce do lat 80. XX wieku i tylko jeszcze w niektórych rejonach w północnej Rosji uprawy są kontynuowane.
Roślina miododajna
Ze względu na wielką liczbę kwiatów wytwarzanych przez rośliny i odkryte, łatwo dostępne krążki miodnikowe, barszcz Sosnowskiego, podobnie jak i inni przedstawiciele tego rodzaju, dostarcza pożytków pszczelich. Wydajność miodowa tego gatunku sięga 300 kg/ha. Zastosowanie barszczu Sosnowskiego jako rośliny miododajnej było promowane równocześnie z rozpowszechnianiem jej jako rośliny pastewnej. Rozsiewanie tych roślin przez pszczelarzy należy zresztą do jednej z przyczyn rozpowszechnienia tego gatunku w środkowej Europie.




We wszystkich częściach rośliny, w tym we włoskach gruczołowych na łodygach i w liściach oraz w korzeniach, znajduje się olejek eteryczny, zawierający m.in. związki kumarynowe (furanokumaryny), których zapach jest wyraźnie wyczuwalny po roztarciu liści. Związki te pełnią funkcję obronną – chronią roślinę przez owadami i patogenami. Zawartość furanokumaryn jest zmienna u różnych roślin. Zawartość i skład olejku eterycznego ulega także zmianom w trakcie sezonu wegetacyjnego. Poza wymienionymi związkami w jego skład wchodzą, między innymi, także: alfa-pinen, beta-pinen, kamfen, mircen, limonen, ocymen.
Toksyczność
Zawarte w wodnistym soku oraz w wydzielinie włosków gruczołowych furanokumaryny stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi. Związki te w kontakcie ze skórą i w obecności światła słonecznego, w szczególności ultrafioletowego, powodują oparzenia (fotodermatozę) II i III stopnia. Objawy pojawiają się przy naświetleniu promieniowaniem ultrafioletowym już po kilkunastu minutach od kontaktu, przy czym największa wrażliwość i natężenie pojawiania się objawów następuje w ciągu od 30 minut do 2 godzin od kontaktu z rośliną. Ponieważ zanim pojawią się objawy oparzeń, mija długi czas, przy nieświadomości ryzyka ofiary oparzeń nierzadko intensywnie i długo mają do czynienia z rośliną (narażone są zwłaszcza dzieci, pracownicy zajmujący się utrzymaniem zieleni, rolnicy). Na siłę reakcji ma wpływ osobista wrażliwość poszczególnych osób, a poza tym zwiększa się ona w wysokich temperaturach i przy dużej wilgotności powietrza, w tym także w przypadku silnego spocenia się. W ciągu 24 godzin nasilają się objawy w postaci zaczerwienienia skóry (erythema) i pęcherzy z surowiczym płynem (oedema). Stan zapalny utrzymuje się przez około 3 dni. Po tygodniu miejsca podrażnione ciemnieją (następuje hiperpigmentacja) i stan taki może utrzymywać się przez kilka miesięcy. Miejsca podrażnione na skórze zachowują wrażliwość na światło ultrafioletowe nawet przez kilka lat. Odkryto także działanie kancerogenne i teratogenne niektórych furanokumaryn wytwarzanych przez ten gatunek.
Roślina może powodować oparzenia także u zwierząt hodowlanych, na przykład wymion krów mlecznych. Także spożycie przez zwierzęta zielonych roślin może spowodować stan zapalny układu pokarmowego, krwotoki wewnętrzne i biegunkę. Badania kliniczne dowiodły jednak wyraźnie mniejszej toksyczności furanokumaryn spożytych z pokarmem niż drażniących skórę bezpośrednio eksponowaną na słońce.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-10-21 21:13:30]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=50118536. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Śliwiński Michał: Barszcz Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i barszcz mantegazziego Heracleum manteguzzianum. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 54-57. ISBN 978-83-87846-69-5.
  • Kazimierz Adamczewski, Adam Paradowski: Barszcz Sosnowskiego (Heracleum Sosnowski Mandel) (pol.). Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa, 2007. [dostęp 2010-05-01].
  • Krystyna Miklaszewska, Elżbieta Pągowska. Problem roślinnych gatunków inwazyjnych w Polsce. „Progress in Plant Protection/Postępy w Ochronie Roślin 47 (1)”, 2007. 
  • Roman Wojtkowiak, Hubert Kawalec, Adam P. Dubowski: Barszcz Sosnowskiego. Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering Vol. 53(4), 2008. [dostęp 2010-07-19].
  • Krzysztofiak Lech: Zwalczanie barszczu Sosnowskiego na Suwalszczyźnie. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 54-57. ISBN 978-83-87846-69-5.
  • Lenka Moravcova i in.: Seed Ecology of Heracleum mantegazzianum and H. sosnowskyi, Two Invasive Species with Different Distributions in Europe (ang.). Ecology and Management of Giant Hogweed (Heracleum mantegazzianum). (red. P. Pysek, M.J.W. Cock, W. Nentwig and H.P. Ravn). CAB International 2007. [dostęp 2010-07-24].
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Warszawa: PWRiL, 2010, s. 182. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • K.G. Tkachenko: Essential oils from roots of certain Heracleum species (ang.). Chemistry of Natural Compounds 45, 4, 2009. [dostęp 2010-07-24].
  • Jakub Wilk. Możliwość stanowienia porządkowych aktów prawa miejscowego na przykładzie ochrony przed zagrożeniami stwarzanymi przez barszcz Sosnowskiego (Heracelum Sosnowskyi) i barszcz Mantegazziego (Heracelum Mantegazzianum). „LEX/el.”. 
  • Tadeusz Korniak, Środa Marzena: Wstępne badania nad występowaniem Heracleum sosnowskyi w północno-wschodniej Polsce. W: Szata roślinna Polski w procesie przemian. Zbigniew Mirek, Jan J. Wójcicki (red.). Kraków: Polskie Towarzystwo Botaniczne, Instytut Botaniki PAN, 1995.
  • Izabela Sachajdakiewicz, Piotr Mędrzycki (red.): Wytyczne dotyczące zwalczania barszczu Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi) i barszczu Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum) na terenie Polski. GDOŚ Warszawa, 2014. [dostęp 2015-07-03].
  • Armen Tachtadżian (red.): Flora Armenii. Erewań: Izdatelstwo Akademii Nauk Armenskoi SSR. Tom. 6, 1973, s. 413-415.
  • Zbigniew Sobisz: Phytocenoses with Heracleum sosnowskyi Manden. in Central Pomerania. Rocz. AR Pozn. 386, Botanica-Steciana 11: 53-56, 2007. [dostęp 2016-03-21].
  • Sárka Jahodová, Sviatlana Trybush, Petr Pysek, Max Wade and Angela Karp: Invasive species of Heracleum in Europe: an insight into genetic relationships and invasion history (ang.). Diversity and Distributions (Diversity Distrib.) 13, 99–114, 2007. [dostęp 2010-07-22].
  • Nielsen, C., H.P. Ravn, W. Nentwig and M. Wade (red.): The Giant Hogweed Best Practice Manual. Guidelines for the management and control of an invasive weed in Europe (ang.). Forest & Landscape Denmark, Hoersholm, 44 pp, 2005. [dostęp 2010-07-22].
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Taxon: Heracleum sosnowskyi Manden. (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 2010-07-18].
  • Bartłomiej Kozłowski: Sprowadzenie Barszczu Sosnowskiego do Polski. Polska.pl. [dostęp 2016-03-21].
  • Edward Walusiak: Heracleum sosnowskyi Manden. (pol.). W: Gatunki obce w Polsce [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 2010-02-13].
  • Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). CABI, 2007, s. 3–6. ISBN 978-1-84593-206-0.
  • Менденова, И.: Новые таксоны рода Heracleum. T. 28: Заметки по систематики и географий растении. Tbilisi: Тбилисский ботанический институт, 1970, s. 21-24.
  • Менденова, И.: Фрагменты монографии кавказских боршевиков // მცენარეთა სისტემატიკისა და გეოგრაფიის ნარკვევები. T. N12. თბილისი: 1944, s. 15-19. OCLC 27790055.
  • M. D. Logaczewa, C. M. Valiejo-Roman, M. G. Pimenov: ITS phylogeny of West Asian Heracleum species and related taxa of Umbelliferae–Tordylieae W.D.J.Koch, with notes on evolution of their psbA-trnH sequences (ang.). Plant Systematics and Evolution 270, 3-4: 139-157, 200. [dostęp 2010-07-24].
  • Галіна Баравая: “Месть Сталина” вползла не только в Прибалтику с Польшей. Днями ощутили ее ожоги и у нас…. W: Белорусские региональные новости [on-line]. Region.by.org, 5 maja 2009. [dostęp 2010-11-09].
  • W. Konieczny: Barszcz Sosnowskiego – groźna roślina (pol.). farmer.pl, 2007. [dostęp 2010-07-23].
  • Богдан Степовой: Как спастись от „мести Сталина” (ros.). izvestia.ru. [dostęp 2010-11-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-02)].
  • Stevens Peter F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  • Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  • Nora Kabuce: Heracleum sosnowskyi (ang.). Online Database of the North European and Baltic Network on Invasive Alien Species – NOBANIS. [dostęp 2010-07-19].
  • Helena Żurek: Metoda i technika zwalczania barszczu Sosnowskiego. Falenty: Instytut Melioracji i Użytków Zielonych, 2002.
  • Maria Zbyrowska & Marek Zagórski: Interpelacja nr 4087 do ministra rolnictwa i rozwoju wsi (pol.). gover.pl. [dostęp 2010-07-24].
  • Krystyna Miklaszewska. Barszcz Sosnowskiego – obcy gatunek inwazyjny: biologia, zagrożenia, zwalczanie. „Progress in Plant Protection/Postępy w Ochronie Roślin 48 (1)”, 2008.