Szczyr trwały Mercurialis perennis

Szczyr trwały (Mercurialis perennis) – gatunek byliny należący do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Występuje w żyznych i cienistych lasach Eurazji i w północnej Afryce. W Polsce roślina dość pospolita od niżu po niższe położenia górskie. Jest trująca, ale też wykorzystywana jako lecznicza i barwierska.

Liście asymilacyjne są podługowato-jajowate do eliptycznych (wyższe bardziej wydłużone, dolne szersze), o długości 2–3 razy większej od szerokości (do 14 cm długości i 6 cm szerokości), o zwężonych nasadach, zaostrzonych wierzchołkach oraz karbowano ząbkowanych i orzęsionych brzegach. Ogonki liściowe krótkie – do 1 cm długości na roślinach kwitnących, na płonnych zwykle od 2 do 3 cm długości. Liście są nagie lub przylegająco owłosione i mają niewielkie (długości ok. 2 mm), owalnolancetowate i błoniaste przylistki. Ulistnienie naprzeciwlegle. Na pędzie występuje do 12 par liści asymilacyjnych. W dolnych 2–3 węzłach wyrastają błoniaste liście łuskowate, które niekiedy zrastają się z trójkątnymi przylistkami, tak że wyglądają na trójklapowe. Liście u roślin męskich są rozmieszczone bardziej równomiernie, u żeńskich są wyraźnie skupione w górnej części pędu. Liście ciemnozielone o niebieskawym połysku. Kwiaty roślina dwupienna. Kwiaty rozwijają się na pędach płodnych, mających zwykle niewielki udział wśród wszystkich pędów nadziemnych. Niepozorne zielone kwiaty zebrane są w niewielkie, przerywane kwiatostany wyrastające z kątów liści na szczycie łodygi. Kwiaty męskie tworzą kwiatostany złożone – skupione są w kłębiki zebrane w luźne grona (pozorne kłosy). Pojedynczy kwiat męski wyrasta na szypułce długości 1–2 mm, składa się z 3–4 zielonych listków okwiatu o średnicy 4–5 mm i 8–28 pręcików. Pylnik i pyłek jest żółty, nitka cienka. Kwiaty żeńskie wyrastają po 2–6 w kwiatostanach krótszych niż męskie. Mają 3 listki okwiatu i słupek z dwoma rozpostartymi szyjkami zakończonymi znamionami. Szczeciniasto omszona zalążnia dwukomorowa zawiera w każdej komorze pojedynczy anatropowy zalążek. Występujące w kwiatach żeńskich dwa szczątkowe pręciki (prątniczki) są wykształcone jako miodniki. Pokrój roślina o wzroście klonalnym, tworząca rozległe i gęste, często jednogatunkowe kobierce, w których zagęszczenie pędów nadziemnych sięga do 350, czasem nawet do 500 pędów na 1 m². Łodyga wzniesiona, czterokanciasta z dwoma ostrymi kantami stanowiącymi listewkowate oskrzydlenia zbiegające od nasad liści. Łodyga jest nierozgałęziona, naga lub tylko słabo owłosiona krótkimi włoskami. Osiąga wysokość 10–45 cm, rzadko do 65 cm. W dolnej części z wydłużonymi międzywęźlami, w górnej ze skróconymi. Za młodu pędy są często fioletowo nabiegłe. Owoc biszkoptowatego kształtu, dwunasienna torebka o szerokości 6–8 mm i długości 3,5–5 mm, pokryta jest szczecinami, pomarszczona. Nasiona kuliste o średnicy 2,5–3,5 mm, szare (szarobiałe) i brodawkowate. Zawierają białawy elajosom.

Biologia i występowanie


Szczyr trwały rośnie w miejscach cienistych, przede wszystkim w lasach, ale także w zaroślach i w zbiorowiskach wysokich bylin. Jest rośliną wymagającą świeżych, głębokich gleb. Preferuje gleby o różnej genezie wykształcone na podłożu wapiennym. Lepiej rośnie w glinach niż na piaskach i torfach, gdzie korzeni się płytko i rośnie słabo. Podobnie ograniczony wzrost jest na glebach o niskim pH. W Czechach i Szwecji obserwowano ustępowanie tego gatunku w obszarach znajdujących się wpływem kwaśnych opadów. Szczyr trwały wymaga gleb próchnicznych, zawierających co najmniej 5%, ale też nie więcej jak 19% materii organicznej. Optymalne są miejsca wilgotne, nie znosi stagnowania wody, miejsc bardzo mokrych i suchych (w niekorzystnych warunkach wodnych nie zakwita). Gatunek ten jest różnie klasyfikowany ze względu na wymagania odnośnie dostępności związków azotu i fosforu. Wiele źródeł określa gatunek jako azotolubny, podczas gdy inni autorzy wskazują na częstą obecność szczyru na stanowiskach ubogich lub przeciętnych pod względem dostępności związków azotu i fosforu. Wskazuje się na podobną kondycję gatunku zarówno na stanowiskach ubogich, jak i silnie zeutrofizowanych, np. w sąsiedztwie silnie nawożonych pól i łąk. Wykazuje on także wysoką tolerancję na zanieczyszczenie gleb metalami ciężkimi, co pozwala utrzymywać się temu gatunkowi w obszarach o długiej tradycji przemysłowej i górniczej.
W typologii siedlisk leśnych uważany za gatunek charakterystyczny dla lasu wilgotnego (Lw) oraz lasów świeżych wyżynnych i górskich (Lwyżśw, LGśw).

Szczyr trwały występuje na rozległych obszarach Europy, w zachodniej Azji i na Kaukazie oraz w północnej Afryce. Północna granica jego zasięgu biegnie przez Irlandię, Szkocję, południową Norwegię, środkową część Szwecji, południowe krańce Finlandii i dalej przez Rosję. Południowa granica zwartego zasięgu biegnie od Pirenejów poprzez Półwysep Apeniński i Bałkański. Nieliczne stanowiska gatunek posiada na Półwyspie Iberyjskim i na Wyspach Kanaryjskich, w północnej Afryce, w Azji Mniejszej, w rejonie Kaukazu i w północnym Iranie. Jako gatunek zawleczony występuje także w Australii. W Polsce jest to roślina dość pospolita od niżu, zwłaszcza na południu, po niższe położenia górskie. Rzadziej notowana w niektórych regionach (np. na północnym Mazowszu). W Europie Środkowej występuje na wysokościach do 2000 m, w Tatrach najwyżej rośnie w Strzystarskim Żlebie na wysokości 1640 m, poza tym w Karkonoszach do 1100 m, w Bieszczadach Zachodnich po 1160 m.


Silny, klonalny wzrost szczyru trwałego na optymalnych dla tego gatunku siedliskach wiąże się z tworzeniem zwartych płatów, znacznie ograniczających dostęp światła do dna lasu. Istnieją doniesienia wskazujące silną konkurencję szczyru jako ograniczającą występowanie innych gatunków. Z drugiej strony podkreśla się także odporność tego gatunku na czynniki stresowe i zdolność do utrzymywania się na stanowiskach w miejscach ekspansji silnie rosnących bylin, takich jak pokrzywa zwyczajna i wierzbówka kiprzyca.
Sprzyja temu gatunkowi udział w drzewostanie gatunków o liściach ulegających szybkiej dekompozycji (np. wiązów), podczas gdy dominacja dębów, których liściasta ściółka utrzymuje się do wiosny w stanie słabo rozłożonym, ogranicza siłę jego wzrostu.
Do czynników ograniczających rozpowszechnienie szczyru należy intensywne żerowanie roślinożerców. W przypadku wzrostu pogłowia zwierzyny płowej obserwowano spadek liczebności szczyru. Nasiona szczyru są istotnym źródłem pokarmu dla gila zwyczajnego w przypadku żerowania w lasach.
Szczyr jest rośliną pokarmową i miejscem rozwoju larw i osobników dorosłych wielu gatunków owadów i ślimaków. Do monofagów żywiących się wyłącznie szczyrem należą: chrząszcz Hermaeophaga mercurialis i wciornastek Thrips fulvipes. Tylko na szczyrze stwierdzono też dwa gatunki grzybów z gromady workowców: Ascochyta mercurialis (obserwowany w postaci jasnych plamek z ciemnobrązowymi granicami) i Synchytrium mercurialis (tworzy jasnożółte wybrzuszenia na liściach i pędach, prowadzić może do śmierci roślin).


Roślina barwierska
Wierzchołki pędów szczyru trwałego przy użyciu ałunu jako utrwalacza wykorzystywane są jako barwnik szarożółty. Niebieski barwnik uzyskuje się z korzeni, a sinoniebieski z łodyg.
Roślina lecznicza
Surowcem zielarskim jest ziele szczyru (Herba Mercurialis perennis i Herba Cynocrambes) pozyskiwane podczas kwitnienia. Wykorzystywane było dawniej w oficjalnym lecznictwie, ale współcześnie stosowane jest tylko w lecznictwie ludowym i w homeopatii. W lecznictwie ludowym wykorzystywane jest jako lek moczopędny, żółciopędny, rozwalniający, wykrztuśny i do zwalczania pasożytów wewnętrznych. Działać ma znacznie silniej niż szczyr roczny. Mimo długiej tradycji wykorzystania leczniczego tego gatunku w Europie, jego substancje czynne są słabo poznane. Rolę tę pełnią najwyraźniej saponiny i glikozydy cyjanogenne. Ich różnorodność każe spodziewać się potencjalnie dużych walorów użytkowych szczyru dla przyszłej fitoterapii.
W homeopatii stosowany jest do uzyskiwania preparatów stosowanych do leczenia chorób reumatycznych, biegunki, stanów chorobowych pęcherzyka żółciowego i wątroby.
Roślina opisywana jest także jako posiadająca właściwości narkotyczne, przy czym przejawiają się one zwiększoną sennością i łagodnymi skurczami mięśni.
Roślina zalecana jest także przy licznych chorobach i dolegliwościach skórnych, np. zanieczyszczonych ranach, bliznach po trądziku i zmianach łuszczycowych, przy skórze zrogowaciałej, stwardniałej i suchej albo zwiotczałej, z łojotokiem i łupieżem. Napar z ziela szczyru działać ma na skórę oczyszczająco, przeciwzapalnie, odkażająco i zmiękczająco – rozluźnia i zmiękcza zmiany łuszczycowe, rany i strupy oraz zrogowacenia.
Inne zastosowania
Z nasion można uzyskiwać olej o właściwościach podobnych do oleju lnianego.
Pedanios Dioskurydes opisał stosowanie przez kobiety soku ze szczyru pitego z winem do wpływania na płeć potomstwa – sok z roślin żeńskich miał skutkować narodzinami dziewczynek i odwrotnie – chcąc urodzić chłopców, należało pić sok z roślin męskich.



W całej roślinie stwierdzono obecność: saponin, alkaloidów (metyloaminy – opisywanej w tym przypadku nierzadko jako merkurialina oraz trimetyloaminy), związków fenolowych prostych (kwas kawowy, ferulowy, kumarowy (izomer para)) i flawonoidów (kemferol, kwercetyna, w tym pochodna – kempferolo-3-O-rutynozyd). Roślina zawiera olejek eteryczny i chromogen (hermidynę) barwiący się na niebiesko w kontakcie z tlenem, co tłumaczy to, że rośliny po zebraniu i wysuszeniu zwykle niebieszczeją. Świeża roślina roztarta ma specyficzny zapach.
W odróżnieniu od niektórych innych przedstawicieli rodziny nie wytwarza soku mlecznego.
Roślina trująca
Merkurialina i saponiny w przypadku spożycia ziela przez ssaki powodują silne podrażnienie błon śluzowych prowadzące do ich stanów zapalnych i biegunkę, czasem krwawą, a także wzmożone wydzielanie śliny i soku trawiennego. Dodatkowo u zwierząt spożywających świeże ziele (siano jest mniej trujące z powodu ulatniania się merkurialiny) stwierdzano: silne bóle, brak apetytu, wzdęcia, przyśpieszone tętno i oddech oraz krwiomocz. Postępujące osłabienie prowadzi do śmierci zatrutych zwierząt. Udokumentowano zatrucia szczyrem w przypadku bydła domowego, owiec, a nawet ludzi. Poza tym po spożyciu przez kury nadaje ich jajom nieprzyjemny, rybi zapach. U krów powoduje zmniejszone wydzielanie mleka, psuje jego smak i zapach i zabarwia je na łososiowo. Właściwości trujące traci po wysuszeniu.


Zasoby i rozpowszechnienie szczyru trwałego jest odwrotnie proporcjonalne do intensywności użytkowania gospodarczego lasów. Gatunek najbardziej obficie i często rośnie w lasach chronionych wyłączonych z użytkowania. Roślina ta jest też bardzo wrażliwa na wydeptywanie. Złamanie łodygi nie inicjuje wzrostu nowego pędu i zmniejsza szanse jego rozwoju w kolejnym roku. Intensywne wydeptywanie eliminuje ten gatunek już w ciągu 1 lub 2 lat. Problemem jest też fragmentacja siedlisk i zmniejszanie zasobów poszczególnych populacji. W takich przypadkach stwierdzono spadek zróżnicowania genetycznego w obrębie populacji, co ma związek z rozchwianiem proporcji płci i zmniejszeniem produkcji nasion.
W ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci XX wieku udokumentowane zostało zmniejszanie się zasobów i liczby stanowisk szczyru trwałego w Wielkiej Brytanii. W kraju tym gatunek uznawany jest za wskaźnikowy dla lasów starych i zróżnicowanych biologicznie.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-10-21 22:07:55]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=49012097. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Mercurialis perennis – L. (ang.). Plants For A Future. [dostęp 2013-03-25].
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985, s. 210. ISBN 83-09-00682-9.
  • Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 302. ISBN 83-01-00129-1.
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 187.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 488.
  • Lorenz P, Hradecky M, Berger M, Bertrams J, Meyer U, Stintzing FC. Lipophilic constituents from aerial and root parts of Mercurialis perennis L.. „Phytochem Anal.”. 21(3), s. 234–245, 2010. DOI: 0.1002/pca.1190. PMID: 19957264. 
  • Leokadia Witkowska-Żuk: Atlas roślinności lasów. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 198. ISBN 978-83-7073-649-1.
  • Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-01-10].
  • Rugman F., Meecham J., Edmondson J. Mercurialis perennis (dog’s mercury) poisoning: a case of mistaken identity. „Br Med J (Clin Res Ed)”. 287, s. 1924, 1983. DOI: 10.1136/bmj.287.6409 (ang.). 
  • Henryk Różański: Szczyr – Mercurialis jako purgans i diureticum (pol.). W: Medycyna dawna i współczesna [on-line]. [dostęp 2013-03-20].
  • Stevens P.F: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-14].
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze i przemysłowe: Klucz do oznaczania. Warszawa: Wydawnictwo Rynku Wewnętrznego „Libra”, 1990, s. 246. ISBN 83-85005-41-2.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996, s. 106. ISBN 83-05-12868-7.
  • George A. Swan. Isolation, structure, and synthesis of hermidin, a chromogen from Mercurialis perennis L.. „Journal of the Chemical Society”. 0, s. 1757–1766, 1985. DOI: 10.1039/P19850001757 (ang.). 
  • Slavomil Hejny, Bohumil Slavik (red.): Květena Česke Republiky. Praha: Academia, 2003, s. 348–350. ISBN 80-200-1090-4.
  • Lesley Bremness: Wielka księga ziół. Warszawa: Wiedza i Życie, 1991, s. 199. ISBN 83-85231-24-2.
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 207. ISBN 83-09-00660-8.
  • Richard G. Jefferson. Biological Flora of the British Isles: Mercurialis perennis L.. „Journal of Ecology”. 96, 2, s. 386–412, 2008. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2007.01348.x. 
  • Katrien Vandepitte, Olivier Honnay, Tim De Meyer, Hans Jacquemyn, Isabel Roldàn-Ruiz. Patterns of sex ratio variation and genetic diversity in the dioecious forest perennial Mercurialis perennis. „Plant Ecology”. 206, 1, s. 105–114, 2010 (ang.). 
  • Adam Jasiewicz (red.): Flora polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 1992, s. 135. ISBN 83-85444-06-8.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Tadeusz H. Puchniarski: Rośliny siedlisk leśnych w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 167. ISBN 83-09-01822-3.
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 67. ISBN 83-09-00678-0.
  • Lorenz P., Conrad J., Bertrams J., Berger M., Duckstein S., Meyer U., Stintzing F.C. Investigations into the phenolic constituents of dog’s mercury (Mercurialis perennis L.) by LC-MS/MS and GC-MS analyses. „Phytochem Anal.”. 23 (1), s. 60–71, 2012. DOI: 10.1002/pca.1325. PMID: 21692118 (ang.). 
  • Tadeusz Traczyk: Rośliny lasu liściastego. Warszawa: PZWS, 1959.
  • Launert E.: Edible and Medicinal Plants. Hamlyn, 1981. ISBN 0-600-37216-2.
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny, t. II. Warszawa: 1808, s. 120.
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 417. ISBN 978-83-60466-51-3.
  • Marian Nowiński: Rośliny lecznicze flory polskiej. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1959, s. 99, 104.
  • Mercurialis leiocarpa (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-03-08].
  • Hugo Schulz. Zur Wirkung der Mercurialis perennis L.. „Archiv für Experimentelle Pathologie und Pharmakologie”. 21 (1), s. 88–89, 1886 (niem.). 
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina barwierska
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina ekspansywna
ogólne roślina chroniona
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina pyłkodajna
barwa kwiatów płatki żółte
kształt korony kwiatostan
kształt korony kwiat złożony
kształt korony grono
kształt korony kłos
kształt blaszki liście jajowate
kształt blaszki liście lancetowate
kształt blaszki liście najszersze przy nasadzie
kształt blaszki liście trójkątne
ulistnienie naprzeciwległe
ulistnienie liście owłosione
ulistnienie wcinane (wrębne, sieczne i klapowane)
ulistnienie ząbkowany
ulistnienie karbowany
kolor owoców białe
kolor owoców szare
rodzaj owoców torebki
rodzaj owoców kuliste
powierzchnia owocu pomarszczona
powierzchnia owocu owłosiona
wygląd łodygi łodyga czterokanciasta
wygląd łodygi łodyga owłosiona
wygląd łodygi łodyga gładka
wygląd łodygi łodyga wzniesiona