Czyściec błotny Stachys palustris

Czyściec błotny (Stachys palustris L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Występuje niemal w całej Europie i na obszarach Azji o klimacie umiarkowanym. W Azji Wschodniej i w Ameryce Północnej występują blisko spokrewnione gatunki włączane czasem w randze podgatunków do Stachys palustris sensu lato. Czyściec błotny rośnie na siedliskach podmokłych w różnych zbiorowiskach roślinnych oraz jako chwast wśród roślin okopowych. Dawniej gatunek ten wykorzystywany był jako roślina jadalna, paszowa i lecznicza.

Liście nakrzyżległe, dolne krótkoogonkowe (ogonek 2–3 mm długości), średnie i górne siedzące, czasem słabo obejmujące łodygę. Mają blaszkę liściową z obu stron przylegająco owłosioną, gęściej od dołu. Kształt jej jest wąskolancetowaty, o długości od 3 do 12 cm i szerokości od 0,7 do 3,5 cm. Wierzchołek liścia jest zaostrzony, nasada sercowata, a brzeg drobno piłkowany. Kwiaty zebrane po 4 do 10 (zwykle po 6) w nibyokółkach na szczycie łodygi, przy czym dolne okółki są odległe, a górne ścieśnione, tworząc kwiatostan kłosokształtny. Okółki wyrastają w kątach zielonych, lancetowatych podsadek, malejących i całobrzegich u góry, a w dolnej części kwiatostanu przypominających liście. Przy kwiatach znajdują się drobne (do 1 mm długości), szybko opadające przysadki. Kwiaty niemal siedzące (szypułka ma 1 mm długości). Kielich owłosiony, rurkowaty, z 10 żyłkami przewodzącymi, długości 6–10 mm, z ząbkami trójkątnie lancetowatymi, na końcach ościstymi, równej długości (ok. 3 mm). Podczas owocowania kielich rozszerza się dzwonkowato. Korona dwuwargowa długości 12-15 mm. Rurka długości ok. 7 mm kremowa, wewnątrz z pierścieniem włosków. Wargi liliowopurpurowe, jaśniej żyłkowane. Dolna warga jest ciemniejsza, ma wymiary 6 × 6 mm i podzielona jest na trzy łatki (środkowa nerkowata, boczne owalne). Górna warga nieco wysklepiona, mniejsza o wymiarach 3 × 2 mm. Pręciki 4, dwa zewnętrzne dłuższe, wewnętrzne krótsze. Główki pręcików ciemnopurpurowe, z pylnikami rozchylonymi pod kątem 180°. Słupek pojedynczy, na szczycie rozwidlony. Łodyga prosto wzniesiona lub w dolnej części nieco pokładająca się, o wysokości od 30 do 120 cm, krótko rozgałęziona w górnej części, zwykle silnie rozgałęziona od dołu. Czterogroniasta, jasnozielona, często od dołu purpurowo nabiegła. Pokryta mniej lub bardziej gęsto (zwłaszcza na krawędziach) sztywnymi włoskami skierowanymi do dołu, poza tym z krótkimi włoskami przylegającymi. Zwykle gruczołów brak lub występują zwłaszcza w górnej części łodygi. Owoce rozłupnia rozpadająca się na 4 jednonasienne rozłupki. Mają one kształt odwrotnie jajowaty i są tępo trójkanciaste. Na węższym końcu mają skośną, szorstką, niemal czworoboczną bliznę. Po stronie grzbietowej są wypukłe, od brzusznej – nieco spłaszczone z krawędzią podłużną pośrodku. Powierzchnia rozłupki jest niemal gładka i lekko błyszcząca, ciemnej barwy szarobrunatnej. Długość owocu wynosi 2,0–2,3 mm, szerokość 1,3–1,5 mm, grubość 1,1–1,3 mm. Masa 1000 rozłupek wynosi 1,5–2,0 g.

Biologia i występowanie


Gatunek preferuje siedliska mokre i wilgotne, o odczynie obojętnym, bardzo żyzne. Najlepiej rośnie w miejscach dobrze nasłonecznionych, ale spotykany jest także w półcieniu. Występuje wzdłuż rowów, rzek i na brzegach stawów, w wilgotnych zaroślach i lasach, na pastwiskach i przydrożach. Poza tym rośnie jako chwast w uprawach roślin okopowych, zwłaszcza na glebach ciężkich, zakwaszonych i mokrych. Unika gleb wapiennych.

Gatunek w wąskim ujęciu systematycznym Stachys palustris sensu stricto występuje w strefie klimatu umiarkowanego w Europie i Azji. Jest pospolity niemal na całym kontynencie europejskim, brak go tylko na Islandii i w południowej części Półwyspu Apenińskiego, na rozproszonych stanowiskach spotykany jest na Półwyspie Iberyjskim i na północnych krańcach kontynentu. W Azji rośnie w części środkowej i północnej, sięgając do Syberii na wschodzie. Granica południowa biegnie przez Mongolię, chiński region Sinciang, północny Pakistan i Iran oraz przez rejon Kaukazu. Nieliczne stanowiska znajdują się także w Azji Mniejszej. Jako roślina zawleczona i inwazyjna występuje we wschodniej Kanadzie i w północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych.
W Polsce jest to gatunek pospolity niemal na całym obszarze, tylko w górach występuje rzadziej, sporadycznie przekraczając wysokość 1000 m n.p.m.
Niewiele wiadomo o zmianach w rozmieszczeniu i zasobach gatunku. Regulacja brzegów cieków oraz melioracje odwadniające zmniejszają areał jego siedlisk, z drugiej jednak strony rozprzestrzenia się wzdłuż rowów i kanałów.


Roślina jadalna
Bulwy tego gatunku są jadalne i opisywane jako pożywne, o smaku przyjemnym, orzechowym. Zbierano je dawniej jesienią i zwłaszcza na przedwiośniu oraz spożywano na surowo, gotowano je także i suszono. Najczęściej stosowane były w postaci sproszkowanej po wysuszeniu jako dodatek do zup i przy wypieku chleba. Spożywane były w Polsce południowej, południowo-wschodniej i na Ukrainie do przełomu XIX i XX wieku, później sporadycznie. O tym, że bulwy te są jadalne, pisano też w źródłach z XVIII i XIX wieku w Szwecji i na Wyspach Brytyjskich. Poza bulwami jadalne są także młode pędy. Mogą być one spożywane podobnie do szparagów, mają jednak nieprzyjemny zapach.
Roślina lecznicza
W zielarstwie czyściec ten dawniej stosowany był przede wszystkim do leczenia ran (stąd nazwa w języku angielskim marsh woundwort). Z czasem zakres stosowania się zwiększał i ziele zbierane i suszone na początku kwitnienia używane było jako lek przeciwskurczowy i antyseptyk. Ziele było także tradycyjnym lekiem stosowanym przy leczeniu dny moczanowej i bolących stawów.
Roślina ozdobna
Gatunek bywa polecany do uprawy, zwłaszcza przy oczkach wodnych. Jest ceniony ze względu na długie kwitnienie, kwiaty wydzielające nektar, przywabiające motyle i pszczoły oraz efektowne ulistnienie.
Inne zastosowania
Roślina wykorzystywana była jako pasza dla świń. Jest dobrą rośliną miododajną cenioną zwłaszcza ze względu na długie kwitnienie, a więc po okresie głównego pożytku.


Owoce czyścca błotnego znajdowane są w osadach plejstoceńskich m.in. na Wyspach Brytyjskich, w Polsce (Ciechanki Krzesimowskie) i w wielu miejscach w Europie wschodniej. Jego młodsze stanowiska od mezolitu począwszy mają kontekst archeologiczny – wiadomo, że gatunek od tego czasu towarzyszył już uprawom. Prawdopodobnie służył też jako roślina jadalna.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-12-10 04:06:49]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=51180047. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 57. ISBN 83-904633-6-9.
  • Stachys palustris (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-06-11].
  • Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 234. ISBN 83-09-00302-1.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 394. ISBN 83-01-12218-8.
  • Kazimierz Zarzycki: Stachys L., Czyściec. W: Flora Polska tom XI. Bogumił Pawłowski (red.). Warszawa, Kraków: PAN, 1967, s. 104-111.
  • Stachys palustris - L. (ang.). W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2012-06-22].
  • Charles Leach. Alternatives to Invasive Water and Bog Garden Plants. „WGI Online Journal”. 4, 1, 2009. Water Gardeners International. 
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom III. Warszawa: Drukarnia Xięży Piiarów, 1811, s. 103.
  • Mieczysław Lipiński: Pozytki pszczele. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 188-189. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • Kenneth Taylor, Phillip Rowland. Biological Flora of the British Isles: Stachys palustris L.. „Journal of Ecology”. 99, 4, s. 1081–1090, 2011. 
  • Sokolova T.D.: Stachys palustris L. - Clown's Woundwort, Marsh Woundwort (ang.). W: Interactive Agricultural Ecological Atlas of Russia and Neighboring Countries [on-line]. [dostęp 2012-06-13].
  • Tom Reaume: 620 Wild Plants of North America: Fully Illustrated. Winnipeg: CPRC Press, 2009, s. 358. ISBN 978-088977-214-4.
  • Senatore, F., Formisano, C., Rigano, D., Piozzi, F. & Roselli, S.. Chemical composition of the essential oil from aerial parts of Stachys palustris (Lamiaceae) growing wild in southern Italy. „Croatica Chemica Acta”. 80, s. 135–139, 2007 (ang.). 
  • C. C. Wilcock. Population variation, differentiation and reproductive biology of Stachys palustris L. S. sylvatica L. and S. x ambigua SM.. „New Phytol.”. 73, s. 1233-1241, 1974. DOI: 10.1111/j.1469-8137.1974.tb02152.x. 
  • C. C. Wilcock, B. M. G. Jones. The identification and origin of Stachys x ambigua Sm.. „Watsonia”. 10, s. 139-147, 1974. 
  • M. Grieve: A Modern Herbal. Harcourt, Brace & Company, 1931.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-31].
  • Taxon: Stachys palustris (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-06-07].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskie nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 119, 149. ISBN 83-05-12868-7.
  • Hubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska, 2008, s. 106-107. ISBN 978-83-60135-40-2.
  • Władysław Kulpa: Nasionoznawstwo chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 255. ISBN 83-0901385-X.
  • Velichkevich, F.U., Zastawniak E.: Atlas of the Pleistocene vascular plant macrofossils of Central and Eastern Europe. Part 2. – Herbaceous dicotyledons.. Kraków: W. szafer Institute of Botany Polish Academy of Sciences, 2008, s. 92. ISBN 978-83-89648-73-0.
  • Jakub Mowszowicz: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 339.
  • Stachys palustris. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2010-12-27].
  • Łukasz J. Łuczaj, Ingvar Svanberg, Piotr Köhler. Marsh woundwort, Stachys palustris L. (Lamiaceae): an overlooked food plant. „Genetic Resources and Crop Evolution”. 58, 5, s. 783-793, 2011. DOI: 10.1007/s10722-011-9710-9 (ang.). 
Przypisane cechy
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina miododajna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina inwazyjna
ogólne roślina ekspansywna
ogólne chwast
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
barwa kwiatów płatki kremowe
barwa kwiatów płatki liliowe
kształt korony kwiatostan
kształt korony kłos
kształt korony główka
symetria kwiatu kwiat grzbiecisty
symetria kwiatu symetria dzwonkowata
symetria kwiatu symetria rurkowata
kształt blaszki liście sercowate
kształt blaszki liście lancetowate
ulistnienie naprzeciwległe
ulistnienie liście owłosione
ulistnienie ogonek liściowy obecny
ulistnienie bezogonkowe
ulistnienie piłkowane
kolor owoców brązowe
kolor owoców szare
rodzaj owoców rozłupki
powierzchnia owocu gładka
powierzchnia owocu szorstka
powierzchnia owocu kanciasta
wygląd łodygi łodyga pełzająca
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga owłosiona
wygląd łodygi łodyga wzniesiona
szacowana wysokość łodygi od pasa do wysokości człowieka (100 < x < 200 cm)